Кыргыз элинин салты этнос катары калыптанган байыркы мезгилден бери мыйзамченемдүү түрдө жашоо-турмушу- бузда жашап келе жатат. Адамдын аң се- зими өсүп, менталитети көтөрүлүп, айлана чөйрөгө жана бири-бирине мамилелер- дин жаңы кырлары ачылган сайын ар бир доор, коомдук баскыч турмушка өз «изин» түшүрүүгө аракеттенет. Энелик доордон аталык доорго өтүү таптакыр башка көз караштардын жыйындысын жаратты. Бул, албетте, элдин каада-салтына, үрп- адаттарына, ырым-жырымдарына бел- гилүү деңгээлде өзүнүн таасирин тийгиз- ди. Муу ндан-муу нга, у ку мдан-ту ку мга сакталып келе жаткан бабалардын салты канчалык туруктуу болсо да мазмуну ме- нен формасы жагынан элдин тарыхый ба- сып өткөн жолунда көп өзгөрүүлөргө, жа- ңыланууларга дуушар болду...

Көбүнчө кайсы гана көрүнүш, кубу- лушка кайрылбайлы, тарыхый жактан алганда Октябрь революциясына чейин- ки жана андан кийинки доор деп экиге бөлүп кароо аң-сезимибизге сиңип калган. Анткени, чынында эле жаңы социалист- тик коом элибиздин жашоо-тиричилигин, аң-сезимин түп тамырынан бери өзгөртүп жибергенден улам көпчүлүк салт, үрп- адаттар, ырым-жырымдар эскинин кал- дыгы катары каралып келди. Ар бир коомдун идеологиясынын чегинен алып караганда айрым салт, адаттарды дароо көчүрүп колдонуу мүмкүн эмес эле. Ошон- дуктан, социалисттик түзүлүш өзүнө жат элементтерди кабыл албашы жана айрым- дарын башкача формада пайдаланышы мыйзам ченемдүү көрүнүш болчу. Үйлөнүү үлпөтүндө Комсомолдук той аябай жай- ылган. Ал эми ошол эле учурда ичара «би- линбеген» «ачуу басар», «алдына түшүү», «кууп баруу» сыяктуу жаңы көрүнүш- төр пайда болгон. Кээ бир учурда идеоло- гиянын үстөмдүгүнөн салтка, адаттарга карата мамиле кылууда аша чабуулар бол- гон. Элдин байыртадан калыптанып кел- ген аң-сезиминдеги түшүнүктөрдү, жа- шоо-тиричилигиндеги атрибуттарды биро- толо түп-тамырынан жулуп салууга өтө активдүү чабуул коюлган. Мындай көрү- нүштөр элдин эл болуп сакталышы үчүн өз залакасын тийгизбей койгон эмес.

Элибиздин каада-салт, үрп-адат, ырым- жырым сыяктуу түшүнүктөрүн бири-би- ринен так ажыратуу кыйын. Алар бири- бирине өтүшүп, толуктап турат. Ошентсе да аларды айрым белгилери боюнча өз ара ажыратса болот. Булардын ичинен салт өтө кеңири түшүнүктү билдирет.

Салтка: 1) каада, 2) үрп-адат, 3) ырым- жырым кирет.

Салттардын ичинен адамдын өмүрүн- дөгү эң орчундууларынын бири - үйлө- нүү үлпөтү. Үйлөнүүгө байланыштуу салт- тык көрүнүштөр да бири-бири менен ты- гыз карым-катышта. Ошондуктан, үйлөнүү үлпөтүн кеңири мааниде кароого туура келет.

Үйлөнүү процесси да үч этаптан турат:

  • үйлөнүүгө чейинки; 2) үйлөнүү; 3) үй- лөнүүдөн кийинки.

Кыргыз фольклористикасында каада- салтты, үрп-адаттарды, ырым-жырымдар- ды кеңири, терең изилдеген атайын эм- гектер жокко эсе десек да болот.

«Ачыгын айталы. Ошо байыркылар- дан берки элдик наркыбызды даңазалап кыз узатуу, келин алуу, той өткөрүүдө кино-очерк чыгармак тургай деле чакан макала жазуу, деле кеп-сөз айтуу бизде жок десек болор»1 - деп, кейиген акаде- мик жазуучубуз Т. Сыдыкбековдун пики- ри бүгүнкү күнгө чейин актуалдуу бойдон калууда.

Ошентсе да кыргыз фольклорунда ай- рым окумуштуу лар2 өз эмгектеринде жал- пы жонунан үстүрт кайрылышкан. Китеп- терде үйлөнүү үлпөтүнө байланышкан тур- муштук окуялар менен анын негизинде жаралган фольклордук чыгармаларга тал- доо берүү орун алган. Эмгектер атайын максат менен очерк жана окуу куралы катары жазылгандыктан, авторлор мате- риалдарды кыскартып беришкен. Мына ушул өксүктү толтуруу жана коңшу эл- дердин материалдары менен салыштыруу максатында биз да бул проблемага кай- рылып отурабыз. Элдин этнографиялык, фольклордук материалдары ар бир изил- дөөчүгө бирдей кызмат кылып берет, ошондуктан окумуштуулардын ой-пикир- леринде жалпылыктардын болушу мый- замченемдүү көрүнүш. Иштин актуалдуу- лугу, жаңычылдыгы - кыргыз этногра- фиясында, фольклорунда али күнгө чей- ин кеңири жана терең изилденбей келе жаткан элибиздин үйлөнүү үлпөтүнө бай- ланыштуу каада-салтына жана ырым-жы- рымына илимий объект катары кароого туура келди. Ал эми эмгектин практика- лык мааниси - окуу жайлар үчүн окуу куралы катары сунуш кылса болот.

Максатыбыз эмгекте кыргыз элинин үйлөнүү үлпөтүнө байланыштуу гана каа- да-салтын, үрп-адатын, ырым-жырымын төрт катмардын негизинде кароо болуп саналат: 1) эл турмушунда жолугушуусу;

  • оозеки чыгармачылыктын үлгүлөрүндө чагылышы; 3) анын акындар поэзиясы- нан алган орду жана 4) профессионалдык адабиятта аткарган функциясын ана- лиздөө.

Бул маселелерди өз ара карым-катыш- та карап, чечүүгө аракеттендик десек болот.


 


Ар бир элдин каада-салты, үрп-адат- тары жана ырым-жырымдары бар. Каа- да-салт, үрп-адаттар нечен кылымдардын жана муундардын традициялык көрүнүшү болуп саналат. Коомдун прогресси жана элдин психологиялык менталитетинин эволюциясы кайсы элдин болбосун тра- дицияларына өзгөрүүлөрдү, жаңылануу- ларды алып келет. Каада-салт, үрп-адат- тар ар бир элдин басып өткөн тарыхы, анын аң сезими менен тыгыз байланыш- туу. Ошону менен бирге коңшу жашаган элдердин да бири-бирине таасир этүүсү мыйзамченемдүү. Мисалы, Борбордук Азия элдеринин каада-салты менен үрп- адаттарында бир топ жалпылыктар бар экени дароо эле байкалат.

Алгач каада-салт, үрп-адат, ырым-жы- рым, традиция ж. б. сыяктуу түшүнүктөр- дүн өзүнө токтолгонубуз оң болуп турат. Анткени, бул тарыхый-этнографиялык, фольклордук терминдерди колдонууда көп чаташууларга жол берип, кээ бир учур- ларда маанилеш катары бирдей, айрым мезгилдерде ажырым карап келебиз. Жо- горудагы түшүнүктөрдү бардык эле шарт- та бөлүп, рамкага салуу да мүмкүн эмес. Бул термин сөздөр бири-бирине конк- реттүү дал келип, тескерисинче, шайкеш келбей калган учурлар да кездешиши мүмкүн.

Профессор К. Юдахиндин «Орусча- кыргызча сөздүгүндө»3 «обычай» - адат, үрп-адат, салт, каада»; «обряд» - «ырым- жырым»; «традиция» - «традиция, адат, салт» деп берилет. Ал эми С. И. Ожегов- дун «Орус тилинин сөздүгү» деген эмге- гинде: «обычай» - общепринятый поря- док, традиционно установившиеся прави- ла общественного поведения, «обряд» - совокупность установленных обычаем дей- ствий, в которых воплощаются какие-ни- будь религиозные представления или бы- товые традиции»4 - деп жазылган.

М. Сухановдун5, Д. Угриновичтин6 изилдөөлөрүндө «каада-салт» менен «үрп- адат» түшүнүктөрү өз ара байланышта, тыгыз карым-катышта каралат. Бирок, белгилүү этнограф С. Токаревдин пикири боюнча эки түшүнүктү ачык-айкын айыр- малоо зарыл. Ал минтип жазат: «Нельзя не видеть две существенно различные группы социальных явлений, за которы- ми уже закрепились два в общем всеми одинаковопонимаемых термина: обычай (традиция, нравы) и обряд (ритуал, цере- мония)»7. Изилдөөчүнүн жыйынтык оюна келсек, «всякий обряд есть обычай, но не всякий обычай есть обряд».

«Обряд» деген түшүнүктү окумуштуу- лар О. Фрейденберг, С. Арутюнов, В. Ани- кин, Ю. Бромлей ж. б. «обычай» деген түшүнүктөн мааниси жагынан тар экен- дигин белгилешет. Белгилүү фольклори- сттер В. Аникин менен Ю. Кругловдун «обрядга» берген аныктамалары да кы- зыгууну туудурат: «обряды - это установ- ленные традицией действия, имеющие для исполнителей магическое, юридическо- бытовое и ритуально-игровое значение»8.

К. Юдахин жогорудагы сөздүгүндө «свадебные обряды» - үйлөнүү, күйөөгө тийүү тоюнун ырым-жырымдары» деген аныктама берген. Чындыгында үйлөнүү тою мезгилинде көптөгөн ырым-жырым- дар жасалат. Бирок, ырым-жырымдан да башка далай каада-салт, үрп-адаттар жү- зөгө ашырылат. Демек, үйлөнүү үлпөтү адам баласынын өмүрүндөгү эң орчундуу окуя болгондугуна байланыштуу турмуш- тиричиликтеги комплекстүү иш-чаралар өткөрүлөт. Мында эки жаштын мамиле- си гана эмес, тууган-туушкандардын, жалпы эле ошол айыл-апанын катышуу- су, алакасы эске алынат. Материалдык алыш-бериш, чыгым болот, көркөм кол өнөрчүлөрдүн жасалгалары көрүнөт, той- го катышуучулар жарашыктуу жасаны- шып, өнөрпоздор, сөзмөрлөр тамшанды- рат, ар кандай оюн-зоок менен коштолот.

Чындыгында үйлөнүү каада-салтына, үрп-адатына, ырым-жырымына жалпы элдин активдүү катышуусу, кыймыл-ара- кеттердин жандуу болушу, адамдардын мамилелеринин өз ыктыяры менен жан дүйнө аркылуу ачылышы сөзсүз түрдө ар кыл жанрлардын синкреттик мүнөздө жаралышына өбөлгө түзгөн. Үйлөнүү фольклорунда ички сезимди билдирген лирика канчалык даражада болсо, дра- ма да, эпика да ошончолук деңгээлде ка- тышкан.

Үйлөнүү үлпөтү - бул адам баласынын келечегинин эң негиздүү башаты жана муундарды тарбиялоонун булагы. Үйлөнүү үлпөтү - бул ата-бабадан келе жаткан жакшынакай салттын жыйындысы. Үй- лөнүү үлпөтү - бул кары-жаш дебей, за- мандаштардын бардыгынын жан дүйнө- сүнүн майрамы, салтанаты, көңүл куштар- лыгы, бейтааныш, тааныш адамдардын бири-бирине шоола чачуулары, ак тилек- тери, каалоолору, ниеттери. Үйлөнүү үл- пөтү - бул наристенин жарык дүйнөгө кел- генинен тартып бой жеткенге чейинки даярдык, бул эки жаштын оттуу колом- тосу, эки тараптын түбөлүк кол кармашуу- лары.

Ар бир элдин үйлөнүү үлпөтүнүн струк- турасынын өзгөчөлүгү болот.

Уул үйлөп, кыз узатууга байланыш- туу проблемалар төмөнкүдөй этаптардан турат:

Кыргыз тилинде: 1. Кудалашуу (бел куда, бешик куда, кыз тандоо, жуучу жиберүү, кеңешме, сөйкө салуу, калың төлөө, кошумча, чачыла, кийит кийгизүү ж. б.); 2. Күйөөлөө (жар көрүшүү, токмок салуу ж. б.); 3) кыз тою (кыз оюн, төшөк талашуу, өпкө чабуу, такыя салуу, кыз кыңшылатуу, көрүшүү ж. б.); 4) келин тою (бет ачар, нике, отко киргизүү, энчи ж.б.). Кыргыз элинин салтын жана ырым-жы- рымдарын кененирээк талдоого учурунда токтолобуз.

Казак элинде: 1) кудалашуу (калың тө- лөө, куйрук боор тартуу, кийит кийгизүү); 2) кыз-күйөөнүн жашыруун жолугушуу- су, орун келүү, же орун берүү (орун той, каада, кол узатар, тартыс, үйгө киргизер, шымылдак шешер ж. б.); 3) узатар той (сыңсыу, бет ашар, отау, өкүл ата, тогуз, моюн тастар ж. б.).

Каракалпак элинде: 1) куда кудала- шуу (калың төлөө, белек-бечкек берүү);

  • күйөөлөө (эшик ачар, отырыс-танысу);
  • кына-той (кыз үйүндө болот - суу ча- чуу, сыңсыу); 4) оромол-той - улу той (му- рындык эне, кол карау, от отлау, ший баурсак, бет ашар, уршык ийртиу).

Ал эми өзбек элинин үйлөнүү салтын- да да калың, никох, кемпир өлдү, ит ир- рилар, кол ушлатар, чач сыйпатар, кыз көрсөтөр ж. б. жолугат. «... свадебный об- ряд дештикипчакских узбеков лишен пе- сен и танцев, для свадьбы другой группы полукочевых узбеков, наоборот, характер- ны песенные соревнования молодежи, как в казакской, каракалпакской и кыргызс- кой свадьбах»9 - дейт Н. Лобачева.

Орус элинде: 1) сватовство; 2) рукоби- тие - закрепление семьями договора о браке; 3) вечеринка - прощальный вечер жениха и невесты; 4) понимание - зна- комство родни с обеих сторон с женихом и невестой и друг с другом, отъезд к вен- цу; 5) приводно-свадебный пир в доме молодого; 6) блинный стол - свадебный пир в доме родителей молодой.

Жогоруда биз түшүнүктүү болуу үчүн элдердин өз тилинде айтылышы боюнча берүүгө аракеттендик.

Казак жана каракалпак элдеринде үй- лөнүү үлпөтүндөгү этаптар негизинен бир- диктүү системаны түзсө, ал эми кыргыз элинде айрым көрүнүштөрдө эки регион- дун - Түндүк жана Түштүктүн өз ара так айырмаланып тургандыгын байкоого бо- лот. Этнограф С.М. Абрамзон туура бел- гилегендей, Түштүк кыргыздарда архаи- калык белгилер көбүрөөк сакталган жана өзбек, тажик элинин турмуш шарттары таасир эткен. Бул, биринчиден.

Экинчиден, кыргыздын үйлөнүү салты Түштүк Сибирдеги элдердин - алтайдын, хакастардын, айрым учурда буряттардын үйлөнүү үлпөтүндөгү салт, үрп-адаттары- на өтө жакын.

Үйлөнүү үлпөтү өтүп жатканда диний көз караштардын, түшүнүктөрдүн бекем орун алгандыгы ачык эле көзгө урунат. Жаштарды отко киргизүү учурунда көз тийбесин, укум-тукумдуу болушсун - деп, куран окуп үйлөнүү келишимди бекити- шип, ынтымактуу турмуш куруусуна ти- лек кылышат. Ошондой эле ак түскө өтө маани берилген. Актык - тазалыкты, жакшылыкты символдоштуруп, ак ун, айран, же сүт менен чачуу ишке ашырыл- ган. «Что касается моментов, связанных с религией и верованиями, то у всей этой группы народов они представлены пере- житками магических действий, культа домашнего очага, предков и мусульман- ским актом бракосочетания. Основным объектом магических действий является все, что имеет отношение к барану (пе- чень, сало, мясо различных частей бара- ньей туши, особенно грудника, кости, шкура, кошма из бараньей шерсти)»10 - деп жазат Н. Лобачева.

Тарыхый жашоо шарттын, экономика- лык абалдын, социалдык түзүлүштүн бирдейлиги, диндик көз караштардын, түшүнүктөрдүн, психологиянын, жүрүм-ту- румдун жалпылыгы кыргыз, казак, өзбек, каракалпак ж.б. элдердин үйлөнүү үлпө- түндөгү окшош каада-салттын, үрп-адат- тардын, ырым-жырымдардын пайда болу- шун шарттаган.

Түрк тилдүү элдердин үйлөнүү үлпөтүн- дөгү терминдер айрым гана өзгөчөлүгү болбосо жалпысынан бирдей аталып, бир- дей мазмунду камтыйт.

Үйлөнүү үлпөтүндө жолугуучу термин- дер поэтикалык мүнөзгө ээ. Анткени, ал сөздөр-терминдер каралып жаткан объек- тинин рамкасынын чегинде гана колдо- нулуп, текстте көркөм функцияны атка- рып турат. «К свадебной терминологии поэтического плана относятся названия участников обряда, предметов и обрядо- вых действий, встречающиеся в таких поэтических текстах, как причитания, песни, припевки, величания, приговоры, а также загадки и заговоры»11 - деп бел- гилейт А. Гура.

Үйлөнүү үлпөтүндөгү ырлар лирика- лык, б. а. эмоционалдык, салтанаттык мүнөзгө ээ. Мындай болуунун негизги се- беби - лирикалык каарман десек да бо- лот - анын ички дүйнөсүндөгү уйгу-туйгу сезимдерди чагылдыргандыгына байла- ныштуу. Турмуштук көрүнүштүн болгон реалдуу картинасынын конкреттүү түрдө көркөмдөштүрүлүп берилген формасы ка- тары кароого болот. Албетте, аларда о.э. турмуш мыйзамынан кыздардын « маңда- йына жазылган» тагдырынын трагедия- лык доошу, ички сезимдердин конфлик- тиси да алдыңкы планга чыга келгенди- гин көрөбүз. Ошондуктан, үйлөнүү үлпө- түндөгү ырлар лиризмге гана жыш эмес, анда драматизм, трагизм, философиялык ойлор да камтылган.

Кыз-күйөө - бул ааламдын, жараты- лыштын, руханий сезимдин бир бөлүк- чөсү. Алардын кебете-кешпирин, сымба- тын, жүрүм-турумун, ички жан дүйнөсүн сүрөттөгөндө өтө көтөрүңкү тондун, эмо- ционалдуу-экспрессивдүү сөздөрдүн, көр- көм сөз каражаттардын, символиканын мол орун алгандыгы айкын ачык. «Ак куу», «шумкар», «кептер», «кыргый» ж.б. символикалар жеке субъективдүүлүккө таандык эмес, бул традициялык туруктуу сөз айкалыштары, ыр түрмөктөрү, сапта- ры жалпы мүнөздүүлүккө ээ.

Өз учурунда В. Г. Белинский үйлөнүү лирикасында таза сүйүү сезимдери бол- гондугуна орус фольклорундагы «На горе стоит елочка» - деген үйлөнүү ырына кай-

рылып отуруп сыймыктанган12 .

В. Г. Белинский мисал тарткан ырдагы Машенька шарттуу аты аталып, ар бир үйлөнүү салтында аткарылса да, белгилүү деңгээлде турмушка чыгып жаткан кыздар- дын субъективдүү сезимдеринин жогорку көрүнүшү катары кароого болот. Ооба, шар- ттуу образдар, психологиялык толгонуулар лириканын башынан өзөгүн түзөт.

А бирок бардык эле элдерде үйлөнүү ырлары атайы жаралып, калыптанып өнүккөн эмес. Бул жөнүндө Л. Хомич төмөнкүдөй ой айтат: «Ненцы не имели свадебных песен. На богатые свадьбы иногда приглашался ненец, хорошо знаю- щий сказки и песни, но он исполнял обыч- но эпические песни, не приуроченные свадьбе»13. Эмне үчүн мындай болгон?! А чындыгында кызыктуу маселе. Ал эми ненецтердин үйлөнүүдөгү ырым-жырым- дары фольклордук чыгармачылыгында кеңири берилген.

Ненецтер сыяктуу үйлөнүү ырлары өнүкпөгөн элдерде баатырдык үйлөнүү сал- ты эпикалык чыгармаларда, жомоктордо сакталып калган. Бул салттык тема - дүй- нөлүк фольклордо сюжеттик-композиция- лык түзүлүштүн бирдиктүү системасынын туруктуулугун айгинелейт.

Кайсы элдин болбосун эпикалык каар- маны мифологиялык-фантастикалык, магиялык касиетке ээ болуу менен өзүнө эң татыктуу жар издеп (кээде баатырлар үчүн ошол кыз атайы жарык дүйнөгө келет, пери кызы болот ж. б.), аны таап, чүрөктөй кызды алуу үчүн тоскоолдуктар- ды, жолтоолорду, душмандарды жеңип, кайнатасынын ар түрдүү шарттарын ат- карып үйлөнөт.

Манастаануучу Э. Абдылдаевдин14 көз карашы боюнча эпостогу баатырдык үйлөнүү төмөнкүдөй түрлөргө бөлүнөт:

  • Жомоктук-мифологиялык мүнөздө- гү үйлөнүү. Баатырлар мифологиялык жандыктардын кыздарына үйлөнөт.
  • Байыркы элдин турмушунда болгон үйлөнүү каада-салтынын чагылышы. Мында эпикалык баатырлар кыз менен жекеме-жеке кармашып үйлөнүшү, же болочок колуктунун өз каалоосу боюнча баатырды тандап, турмуш курушу.
  • Элдердин кийинки доорлордогу коомдук турмушундагы үйлөнүү каада- салтынын чагылышы.

Үйлөнүүнүн жомоктук-мифологиялык тиби эң алгачкы доордогу стадиялык өнүгүшкө таандык. Буга мисал катары алтайлыктардын «Кан Будей» эпосун кел- тирсе болот.

Баатырлар менен кыздардын жекеме- жеке чыгып кармашуусу жана жеңиштен кийин гана үйлөнүүгө жетишүүсү салттык сюжет катары алтайлардын «Ай Маныс», буряттардын «Аламжи Мерген», башкыр- лардын «Алпамша менен Барсын-Хылуу», шордун «Оглак», огуздардын «Коркут ата- нын китеби», чыгыш дастаны «Кыз Да- рика» ж. б. эпостордо, поэмаларда кезде- шери мыйзамченемдүү көрүнүш.

Мындай эрөөлдөшкөн күрөштүн өзү алгач байыркылыкты эки доордук - мат- риархаттык жана патриархалдык түшү- нүктөрдүн конфликтүү тирешүүчүлүгүн ырастаган. Бара-бара бул мотив «татык- туу жар тандоо» мотивине айланган. Грек Клавдий Элиан мындай пикир калтырган экен: «Сактардын кимиси кыздарга үйлөн- гүсү келсе, аны менен күрөшүүгө тийиш болгон. Эгерде кыз жеңсе, жеңилген киши туткун болуп анын карамагында калган. Күрөштө кызды жеңсе гана аны өзүнүн бийлигине алган».

Алсак, «Кыз Дарика» менен «Ай ма- ныс» дастан-эпосторунда «Ким мени жең- се гана күйөөгө чыгам» деген шарттарды коюшат эмеспи. Кыз Дарика менен Ази- рет Али, Ай Маныс менен Кан Кыз кы- лыч менен чабышат, найза менен сайы- шат. Айкөл Манасыбыз да Кыз Сайкал, Карабөрк менен беттешет.

Толтой да Байторуга жекеме-жеке са- йышуудан жеңгенден кийин гана үйлөнөт:

Жеңилдим Толтой сенден мен, Утулдум сага нетейин.

Той жабдыгы өзүмдөн,

Сени ээрчип кетермин.

Баатырлар өз теңине үйлөнүү үчүн алты баштуу ажыдаар, маңдайында жалгыз кө- зү бар, жаны катылуу, сыйкырлуу дөөлөр менен кармашышып, алоолонгон отту ке- чишип, аска-зоодон, бороон-чапкындан аман-эсен өтүшүп, жер алдына түшүшүп, укмуштуудай тапшырмаларды аткары- шып гана максаттарына жетишишет.

Ал эми кыздардын өз каалоосу менен жактырып күйөөгө тийиши да ар кандай формаларда жүзөгө ашкан. Алтайлыктар- дын баатыры Козы Эркешти Байым Сур койдун куйругу менен, Төштүктү Күлайым алма менен уруп күйөөгө чыгышат. Алма менен күйөө тандоо өзбектердин «Рустем кан» поэмасында да жолугат16.

Кайра-кайра калк чубайт,

Кайра урат Күлайым Дагы-дагы эл чубайт,

Дагы урат Күлайым,

Бөлөгүнө кайрылбайт.

Эр Төштүктөн айрылбайт17.

Эпикалык чыгармалардан баатырлар- дын айрымдары өздөрүн жашырышып, кедей-кембагал, жолоочу, мусапыр, таз, дөдөй кейиптенип көрүнүп, болочоктогу жарларына жетүүгө аракеттенишкен мо- тивдерди учуратабыз. Төштүк таз, Кожо- жаш кембагалдын кейпин кийишип, Күлайым менен Зулайкага жагышат. Эл- дин көз карашында, каалоосунда, тиле- гинде кыздардын баатырлардагы адамкер- чилик, жөнөкөйлүк, тазалык, карапайым- дык, боорукердик сапаттарды эң орчундуу деп тандашкандыгына басым жасалат.

Сагымбайдын вариантында Акылай айкөл Манасты өзү жактырат:

Болсун Манас эрим деп,

Кыздардан чыгып бөлүнүп, Кыргоолдой мойну көрүнүп,

Сунала басып суйкайып,

Суу чыбыктай буралып,

Манастын барды кашына,

Кыз да болсо Акылай,

Конду дөөлөт башына.

Теңин тапты теңи деп,

Келди мунун эби деп,

Акылай мурда каалады, Артыкпызбы андан деп,

Алиги турган отуз кыз Бирден бирден кармады18.

«Манас» эпосунда чоролордун кыздар- ды жана кыздардын чоролорду өмүрлүк жарга тандашы өтө кызыктуу. Алар көз- дөрүн таңып байлашса да бири-бирине туш болушат. Эпосто жар болууда Алмамбет менен Аруукенин ортосунда түзүлгөн пси- хологиялык-конфликтик кырдаал көңүл бурдуруп, Манас да, Каныкей да ички ма- милеге кийлигишүүгө туура келет.

«Кыйладан тандап кыз алып, Кыраандар үйгө барышты » -

делинет.

«Манас» трилогиясында кыздардын эр тандашы туруктуу сюжеттик мотивдердин бири. «Семетейде» Айчүрөк ак куу кей- пин кийип, жер шарын кыдырып, көңүлү сүйгөн шерди издеп чыгат да аларга тө- мөнкүдөй сыпаттамаларды берет:

«Узун бойлуу, кең далы, ары балбан, ары шер Төштүккө жаш кезекте кезиксе тийип алчу эр экен, картайган Кошой кан абам, чоң атам менен тең экен». Акырын- да Семетей көңүлүнө төп келет эмеспи.

«Манас» трилогиясында баатырдык үйлөнүү салты ар бир вариантта өзгөчө- лүккө ээ.

Белгилүү фольклорист Б. Н. Путилов- дун пикирине толук кошулууга болот: «Известно, что сюжетные темы о герои- ческом сватовстве принадлежат к числу основных в народном эпосе. Эти темы формируют архаическую эпику и прохо- дят через все ступени развития эпическо- го творчества. Теперь доказано, что в структурном отношении классические эпические песни о сватовстве моделиру- ют сложившиеся сюжетные схемы арха- ической эпики, но в то же время принци- пиально их трансформируют.

... Установлено, что в эпических пес- нях о сватовстве получили не просто от- ражение, но устойчивое структурное вы- ражение наиболее характерные моменты брачных отношений родового строя: эк- зогамия - с характерной для нее практи- кой добывания жены за пределами мик- ромира жениха, с существованием пос- тоянных брачных связей между родами и т. п.; различные испытания жениха, со- провождавшие брак; особая роль в обря- де двух сторон - сто^оны жениха и сторо- ны невесты и т. д.»19.

Үйлөнүү үлпөт салтын кеңири объек- тиде алып жатканыбыздан улам, анын башатынан тартып нике кыйганга че- йинки мезгилди салыштырма тарыхый методдун негизинде өзүбүз алдыга кой- гон принциптердин призмасы аркылуу карап көрөлү.

«Бел куда». Бул салт илгерки жоокер- чилик замандан тартып Октябрь револю- циясына чейин кыргыз элинин турмуш- тиричилигинде кеңири кездешип келген. Уруу менен уруу, эл менен эл касташып, чабышып турган доорлордо ата-энелери илгери жакшынакай кыял-үмүт менен на- ристелер жарык дүйнөгө келе электе эле сөөктөшүп, жакын болууну каалашкан. Алар ант катары ар кандай иштерди өз каалоолору менен жасашкан, «ок тиште- шип, жаки шилекей алышып, чыпалак- тын канын сорушуп, жаки чыбык кыркы- шып, кудалашууга убада кылышкан»20. Адамдар «бел куда» болгондон тартып ор- толорунда жылуу мамиле күчөп, алыш-бе- риштери арта баштаган. Турмуштун кы- сымчылыгында жардамга келишип, жөлө- нөр-таянары катары кызмат аткарышкан. Эгерде үй ээлеринин бири жарык дүйнөдөн кайтып кетишкен учурда да ант, шерт бу- зулбай кала берген.

«Бел куда» болгондор Б. Солтоноевдин топтогон материалдары боюнча, «бала туулганда кудалык үчүн мал берген. Мын- дай кудалыкта сүттүүдөн сүрөгүмдү, атан- дан лөгүмдү, туу бээ тукур атымды, ак сарбашыл коюмду аябаймын деген»21. Демек, адамдардын мамилелеринин жак- шы болушуна, тилек-ниет менен таза жа- шашына «бел кудалык» кандайдыр бир деңгээлде өбөлгө түзгөн.

«Куда болгуча кулу бийиң сураш,

Кудалашкандан кийин кул да

болсо сыйлаш» -

деген макал бекеринен айтылбаса керек.

Фольклордук чыгармаларда кудала- шуунун бул түрү чагылдырылган. «Манас» эпосунда Манас Акун хан менен бир бү- түмгө келип, али төрөлө элек Семетей ме- нен Айчүрөктүн тагдырларына күбө өтүп коюшат.

Кан Көкөтөй ашында,

Калың жыйын кашында.

Канкор Манас Акунга Бел куда болгон жери бар.

Ал эми «Саринжи, Бөкөйдө»:

Бел куда болгон атасы - Берметтин ушул күйөөсү - Баркына жетпес жан болсо^

Башканы Бермет сүйөбү?»22 -

делинет.

Бел куда болуу ошондой эле «Алпа- мыш», «Козу Көрпөш, Баян Сулуу», «Та- хир менен Зухра» дастандарында да кез- дешет.

«Бел куда» болуу салты казак, өзбек, тажик ж. б. элдер арасында да тараган. Казактын «Козу Көрпөш, Баян Сулуу» деген лирикалык поэмасынын сюжеттик канвасын аталардын «бел куда» болушу жана балдардын келечектеги тагдырлары түзөт.

Элдик поэма боюнча эки бай - Сары- бай менен Карабай аңчылыкта жүрүшүп, үйлөрүндө калган аялдары жөнүндө сөз кылышып, «Бирибизден уул, бирибизден кыз төрөлсө, куда бололу» деген кели- шимге келишип, достуктарын бекемде- шет. Карабай кыздуу болуп, Сарыбай уул- дуу болот. Бирок тагдырдын жазмышы- нан Козу Көрпөштүн атасы кайтыш болуп, Карабай Баян сулууну калмак Кодарга берүүгө убадалашат. Эр жеткен жигит Баян сулууну издеп чыгып, малчы болуп көрүнүп, кыз менен кездешет. Бирок алар- дын сүйүүлөрүнө Кодар кедерги болуп, Козу Көрпөштү өлтүрөт. Жаш жигиттин мүрзөсүндө кыз да жан берет.

Элдин каада-салты, үрп-адаттары, ырым-жырымдары фольклордук чыгарма- ларда бир топ идеализацияланып берилип, чыгарманын сюжеттик-композициялык структурасына кызмат кылат. Борбордук Азия элдеринин фольклорунда көпчүлүк учурда жаштардын сезимдерине каршы турган ата-энелер, тууган-туушкандар, коомдук түзүлүш сүрөттөлөт эмеспи: «Ак Мөөр», «Аксаткын менен Кулмырза», «Олжобай менен Кишимжан», «Кыз Жи- бек», «Тахир менен Зухра», «Лайли ме- нен Мажнун» ж. б.

Кудалашуунун экинчи түрү наристелер бешикте мемиреп жаткан убакта бир бүтүмгө келип, чечилгендиктен аны «бе- шик куда» деп коюшкан. Материалдар күбөлөп тургандай, «бел куда» менен «бе- шик кудада» наристелердин келечектеги тагдырлары алдын ала сыртынан чечилет.

Кудалашуунун эң орчундуусу жана кеңири тараган түрү - балдардын биоло- гиялык, психологиялык жактан калып- тануу мезгилине туш келет. Албетте, ата- энелер балдары бой тартканга чейин кыз тараптагыларды иликтеп, көз салышып, байкашып, чарбалык даярдыктарды көрө беришкен.

«Манас» эпосунда С. Орозбаковдун ва- риантында Жакып уулуна акыл-эси, сым- бат-турпаты ылайыктуу кыз издеп, кы- дырып таппай жүрүп акыры Санирабига- ны (Каныкейди) тандайт. Кызды сынына толтуруп:

Ботодой бели ийилип,

Чийдей кашы чийилип,

Жазык маңдай, кара көз Жатык тилдүү, ширин сөз,

Аркасы кайкы, аркар төш,

Ай чырайлуу бото көз Кызыл жүзү нурданган,

Кыпча бели буралган23 -

деп баа берет.

Жуучу жиберүү - бул элдик диплома- тия. Жуучу болгон адамдын маңдайына жаштардын тагдырларын чечүү жазылган. Жуучуга тили жатык, чечен, сөзмөр, аб- ройлуу, адамкерчиликтүү, ар-намыстуу, ажарлуу кишилер жиберилген. Кыргыз макалдары да турмуштун нукура кайнап турган процессинен жаралган: «Кымыз- ды ичкенге бер, кызды сураганга бер», «Буудайдын барар жери тегирмен, Кыз- дын барар жери күйөө», «Эки жакшы жайлоого чыкса кудалашып түшөт...», «Кызы бардын - назы бар».

«Манас» эпосунун С. Каралаевдин ва- риантында жуучу болуп Бакай барат. Ал Темирканга мындай дейт:

Туура сөздүн кыскасы,

Азыр көрдүм, Темиркан!

Жуучу келдим десемби,

Каалап келдим өзүңдү,

Кан Темирим, эсенби?

Сексен нарга дилде артып,

Жуучу болгон жерим бар,

Сизге күйөө болуучу Арстан Манас шерим бар.

Сексен төөгө дилде артып,

Он эки кыздын кенжеси,

Кудайдын сүйгөн мендеси Олуя балаң Каныкей Сөйкө салар жерим бар24...

Темир кандын өзү болсо Бакайды жак- шы меймандап, көңүлүн көтөрүп, шагын сындырбай «Ушу балам Каныкей, Каеиет- түү бала эле, Кабылан Манас султанга, Ылайыктуу жан эле» деп жооп берет.

«Эр Төштүк» эпосунда Элеман тогуз баласына кыз издеп, Сарыбайдын тогуз кызына кудалашат:

Кызыңа еөйкө еалайын,

Кулдук уруп калайын...

Калыңга берер малым бар.

Токеон кара нарым бар,

Токеон кара нарга артылган,

Алты, күмүш аралаш Калыңга берер зарым бар.

Токеон төөнүн алтынын Калың кылып алыңыз25.

Үмөтаалы акын да кызды жолдошто- ру менен көрүүгө барып, еынап, бардык жагын жактырып, көңүлдөрүнө толтуруп:

О, кудагый, купулга толду кызыңыз, Биздин жигиттин ичи тыпа-тыз.

Эми күдүрөтө мал айдап,

Кудалыкка келели.

Кудай кошкон жар экен,

Айтканына көнөлү...

Кыз издеген мырзага,

Сиздердин кыз туш экен26 -

деп аттаныптыр.

Ал эми кыздын атаеынын көңүлүнө ку- далашкан жерлер туура келее, жуучу та- рабынан эки жаштын үйлөнүшүнө байла- ныштуу көп маеелелер ачык еүйлөшүлөт, «Кудай кошкон куда болот».

Мындай шартта кыздын калыңы бы- чылып, куда түшүү түпөйүлдүгү чечилип бүткөндө меймандарга кийит кийгизүү жүргүзүлгөн.

Санжырачы Талып Молдо бул еалт боюнча мындай дейт: «Кийим кийгенден кийин кыз алуучу киши ордунан туруп кулдук урат.

  • Кулдугум бар, кудам,- деп куда тү- шүүгө келген киши эки колун бооруна алып, кулдук урат.
  • Кулдугуң кудайга, - дейт кыз атаеы. Ошону менен кудалашуу кулдук уруу ырымы менен бүтөт»27.

«Жакшыга жуучу келет,

Жаманга куучу келет» -

деген еөз калган.

Жуучуларды кыз атаеы макул болбо- гон учурда да кабыл алып, таза пейил ме- нен узатуу еалты болот: «Элчиликке өлүм жок, Жуучулукка кордук жок».

«Манас» эпосунда Жакып кыздын атасына жуучу келгенин кабарлагыла деп желдетке тапшырат. Бирок Атемир кы- зын бергиси келбей, «Тумшугу жок кыр- гызды, Жеңебизби урушуп?» - деген суроо салат. Манастын кабарын уккандар Жа- кыптан эптеп кутулуу үчүн көп калың салууну сунуш кылышат: «Оюңа келген малды сал, Оозуңа келген пулду сал».

... Ошо алтымыш төөнүн Отузу болеун ургаачы Баштары кара, өңгөеү ак,

Баатырлар муну ойлоп бак.

Эркек болеун отузу,

Жамы бою капкара,

Жалаң башы ак болеун...

... Салган беш жүз аепиден* Маңдайында агы бар,

Тумшугунун үетүндө Нокто кеекен тагы бар Жүздүктөй болгон кара аттан Жүзүн еанап алыңар...

... Эки миң кеепант** еалыңар, Миңин кара, миңин ак,

Бирин койбой алыңар.

Кызыл алтын дилдеден,

Кыргыз билбее дүйнөдөн,

Кырк миң дилде еалыңар,

Жамбыдан бир миң алыңар28...

Калың менен кийит маеелееи ар ким- дин алына жараша болот. Калыңды чогул- тууда баланын ата-энееи тууган-туушкан- дардан кошумча алган. Калың негизинен мал менен берилген, тогуз кара айдап ба- рышкан. Ошондой эле айрым учурларда эгин же уютулган күмүш жамбы берип ка- лыңдан кутулушкан. Калың берүүнүн формаеын талкуулоо үчүн тууган-туушкан- дар бир нече жолу жолугушкан.

«Манае» эпоеунда Атемир еалган ка- лыңды кантип табабыз деп кайпалаетап калганда калайык калктын бардыгы ко- шумчаеын берүүгө даярдыктарын билди- ришет эмеепи.

«Манае» эпоеунун В. В. Радлов жазып алган вариантында мындай еаптар бар:

«Жылкыны айдап алыңар!

Төрт чуңкурга еалыңар!

Төрт чуңкур толео

бүттү чуңкур толбоео, еенин калыңың бүтпөеө

29

дагы айдап келиңер» .

Калың маеелееи кыргыздын кыздары- нын тагдырын чечкен. Биринчиден, калың төлөөгө бой жеткен жигиттердин ата-энелеринин кудуреттери жеткен эмее, экинчиден, көздү кызыткан малдын жана жокчулуктун айынан кедейлер аргаеыз кыздарын байларга берүүгө мажбур бо- лушкан. Калыңдын төлөнүшү канчалык көп болео, анын ээеинин еөзү күчтүү, өкүм- дүү чыккан. Ошондуктан, калың төлөө көрүнүшү Борбордук Азия элдеринин жа- шоо турмушундагы негизги атрибут ка- тары аң-еезимге еиңген. Албетте, ар бир элдин пеихологиялык менталитетине жа- раша калыңдын формаеы, көлөмү өзгөчө- лөнүп турган.

«Развитие инетитута калыма, превра- щение его в те формы, в которых извеетен у народов Средней Азии и Казахетана, как нам кажетея, невозможно раеематривать только в рамках брака и еемьи, вне евязи е экономичеекой етруктурой общеетва, е развитием еамих патриархально-феодаль- ных отношений»30 - деп жазат С. М. Аб- рамзон.

Кыздардын еоода-еатыкка түшкөндүгү оозеки чыгармачылыкта да чагылдырыл- ган. «Өзбек еоодагерлери Анжиян, Мар- галаң еыяктуу шаарлардан кыргыздын жерине келип, айрым адамдарга карызга бере берип, ал үчүн кыргыздын кыздарын алып кеткен...»31 учурлары болгон. Буга төмөнкү ыр еаптары күбө:

Короого түштү добогер,

Атакем, Кокон кетти еоодагер, Атакем, айлыңа түштү добогер^ Атакем, ашыктырды еоодагер32.

Илгери кыздардын макулдугун же ма- кул эмеетигин еурашкан эмее. «Кыз кө- ңүлүнө ким караган, кыз тынар жерине ыйлап барат» дешкен. Алардын ордуна кыздын аталары гана оң, тере жооп бе- ришкен. Ал эми бурят элинде куда түшүү төмөнкүдөй өткөн: «Важным моментом в церемонии еватоветва, по раееказам на- ших информаторов, было подношение


подарки невеете - бэлэг барихта: на ее шею надевалаеь ееребряная или золотая монета на цепочке или ленточке-хооло- биш. Без хоолобши еватоветво не могло еоетоятьея. Сторона жениха етаралаеь поднеети невеете хоолобши выеокого дое- тоинетва. Приняв его, невеета подноеила еватам поочередно (начиная е будущего евекра) чарки е вином (ташка бариха). Они выпив, накрывали чарку деньгами, еере- бром или золотом, т. е. отплачивали под- ношение вина подарком.

При нееоглаеии невеета не принимала хоолобши, и еватоветво раеетраивалоеь, а еели принимала, то е этого времени она ечиталаеь нареченной»33.

Үйлөнүүгө камылга көрүү учурунда кү- йөөнүн «чачын алуу», «кыздын чачын өрүү» еыяктуу ырымдар аткарылган. Кү- йөө баланын чачын жолдошторунун бири еалтанат маанай менен ырдап алат. Кү- йөөнүн алдына аппак чүпүрөк еалып, мой- нуна жоолук оройт. Чачты алуу аземине катышкандар тамашага катышып, жоо- лукка өз кошумчаларын кошушат.

Овал бар көктөмдө,

Көк чымырап өекөндө,

Улук келин алабыз,

Увулга жолдош кылабыз34.

Ушундай эле шартта кыздын чачын өрүү шаан-шөкөттө өтөт, ар түрдүү ыр- лар аткарылып, кыздын кырк өрүмү эки өрүм кылып өрүлөт. Чачты өрүү жакын туугандарына тапшырылат. Ж. Мукам- баевдин жыйнаган материалдарында түштүк жергееиндеги еейрек кездешкен үрп-адаттарды, ырым-жырымдарды көр- көм бергендигине күбө болобуз. Ал чач өрүү тууралуу мындай деп жазат: «өрөөр алдында «вакил» отургандарга кайры- лып: «Тарак чачка токтобойт, табылабы бир нерее, тарап аны токтотеок?» дейт. Ошондо ар ким өз еыйын, өз «адияеын» ортого кошо баштайт (адия - еамын, кол жоолук, шакек, күзгү, «булбул чечме» - «өрүм чачты бири-бирине өткөрүп байлоо үчүн ар кыл түр жиптен кооздолуп токул- ган байлооч», ак еулп же башка эле түр- дөгү товар - кездеме, жазы жана жука келген көк калдыркан еөйкө, чавадан, көйнөк өңдүү ж.б. буюмдардан болот). Булар кээ бир жерде белек-бечкек же «еовгат» деп аталат»35.

«Манае» эпоеунда мындай еаптар орун алган:

Ырымдап чачын өрүңүз,

Күн белгиеин он күнү Каныкейди көрүңүз.

Чындыгында кызды үйлөнүү үлпөткө даярдоо өзүнчө эле бир машакаттуу жак- шы иш болгон.

Үйлөнүүнүн көркүн ошону менен бир- ге кыз-күйөөнүн кооз кийиниши чыгарат. Өзгөчө колукту болуучу кыз шөкүлө баш кийимин кийинишкен. Көздүн жооеун алган шөкүлө аябай кооздолуп жаеалган. «Шөкүлө алгач ак кийизден, кийин орто- еуна жүн еалынып шырылып, еырты кы- зыл же кочкул манат, нооту, баркыттан, ичи ар кыл матадан (кийизден), кулакчы- ны кундуз, еууеар терилерден жаеалган. Кээ бирөөнүн төбө алкагы күмүш, шуру ж. б. менен кооздолуп, төбөеүнө же кап- тал жактарына тоту куш, каркыра, үкү канаты тагылган. Маңдайы маржан, бер- мет, алтын, күмүш ж. б. менен көркөм-

дөлгөн»35.

Кыз кийген шөкүлө кайра төркүнү- нө берилет, кийинки еиңдилерине ыроо- лонот.

«Семетей» эпоеунда Семетейдин Букар- дан Талаека көчүп жөнөгөндөгү көрүнүш, тагыраак айтканда Каныкейдин келини Чачыкейди ээрчитип келе жаткандагы эпизод мындайча элеетүү еүрөттөлөт:

Төбөеүнө чачыңдын Шөкүлөнү кийгизип.

Шөкүлөнүн жээги Кызыл алтын көрүнүп Көрө калган кишинин Көңүлү жаман бөлүнүп,

Аркаеында чач кабы Алты бөлөк төгүлүп...37 «Күйөө барып кайындап, Күйөөлүгүн дайындап» -

деп Тоголок Молдо ырдаган.

Күйөөлөп баруу ата-бабабыздын эң эеки еалттарынын бири. Жигит ата-энееи, жеңелери, жолдошу менен барат. Куда- лардын алдына аркан тоеулат, ыроолоп берилет. Манаетын күйөөлөп барганы эпоето еюжеттин жандуу өнүгүшүнө шарт түзөт. Атемирдин талабын орундатып, калыңды ашыра алып кыз алганы жөнөп калышат. Куда-кудагыйлар, күйөө жол- доштор шаан-шөкөттө жайгаштырылып жатканда Манаека көңүл бурулбай, уну- тулуп калат. Чыдамы кеткен Манае эки- үч күн өткөрүп, колуктуеуна түн ортоеун- да урукеатеыз киргени үчүн билегине кан- жар еайылып, чыр чыгат. Ызаланган баатырдын ачууеун карыялар токтотушат. Каныкейдин бир чети еебин даярдап, той- тамаша менен жүрүшүп, а негизгиси, же- ңелер баатырга даай алышпагандыктан Манае эки-үч күн тамак да ичпей колук- тусун да көрө албай калат. Күйөөнүн чы- рын Санирабига кечирим еурап жоошутат.

Ошондой эле эпоето Алмамбетти Аруу- ке чаңганда, Манае да «Кыз албаеам ке- чейин» деп Каныкейден баш тартат эмеепи.

Албетте, бул көрүнүштөр Манае каар- манына гана мүнөздүү, ал эми калган оозе- ки чыгармачылыктын үлгүлөрүндө күйөө- лөп барган жигиттин чыр-чатакты чыга- рышы кездешпейт.

«Манае» эпоеунун С. Каралаевдин ва- риантынан дагы бир кызыктуу окуяга туш болобуз. Күйөөлөп барган Манае куйругу күйүп калган Кумайыкты көрүп, ачууеу келип, Каныкейди уруп, койнуна жатпай кетип калат.

«Күйөө келүү» - деген адаттан улам болочок күйөө бала өзүнүн тагдырына бай- ланыштуу турмуштук окуяларга активдүү катыша баштайт. Салт боюнча ал кыздын айылына тике качырып кирип барбайт, адегенде айылдын еыртында калып, күйөө жолдошунан кабар айттырат. Күйөөнү көрүүнү еамаган кыз-келиндер, боз бал- дар анын алдын тоеуп чыгышып, атайын үйгө киргизишет. Бул обочо жана өзгөчө үйдү «үй жаны» деп аташкан. Күйөө бала ордунан туруп кулдук урат. Жанында- гылар оюн-тамаша кылып аны зериктир- бейт.

«Саринжи, Бөкөй» эпоеунда башкы каарман күйөөлөп барганда кыз тарапта- гылардын алгачкы тоеуп алыш көрүнүшү өтө элеетүү жандуу чагылдырылган:

«Аманеызбы, жезде!» - деп,

Ат үетүнөн көрүшүп,

Аттарынын терлерин Кар еууеундай төгүшүп,

Барган балдар кубанып,

Кайтты булар жездеден Ат тери кайтып бууланып,

Алтымыш келин, кырктай кыз,

Алар да чыкты чубалып.

Көк жоргонун үетүнөн,

Көк жалдын уулу жалгызды, Көтөрүшүп алды эми.

Этегин жерге тийгизбей,

Ак кийизге еалды эми.

«Кан күйөөеүн көтөр» - деп,

Калаага тиккен өргөөгө,

Кадырлашып барды эми.

Келин-кыздар чуулдап;

«Келди күйөө бүгүн!» - деп38.

Жаш жигиттин ар бир «кадамы» ар бир көрүнүштүн мүнөзүнө жараша ырым- жырым менен коштолуп турат. Күйөө ба- ладан «жеңкетай» алуу, доолоо этабы да кызыктуу көрүнүштөрдөн. «Жеңкетай» деген еөздүн мааниеи «Кыз калыңеыз болео да каадаеыз болбойт» - деп чымчы- шып, күйөөдөн «эшик ачаар», «көшөгө ачаар», «бет ачаар» жеңелердин доолашы. Жеңелер ыраазы болуп, күлкүеү чыгып, көңүлдөрү ток болуп калгандан кийин кыз да, кыздын ата-энееи да күйөө баланы ал- гач үйдүн жылчыгынан шыкаалап кө- рүшөт.

Ал эми Канышай болео Курманбекти еынап жактырат эмеепи:

Кошулар болео өмүрүм,

Ачылды жеңем көңүлүм.

Өөнү жок көрүндү,

Өмүрлүккө шеригим,

Мээримдүү берен турбайбы, Коргошундай эридим.

Ушундай келечектеги күйөөеү Сарин- жини:

Туш-тушунан караеам,

Туйгун еыны бар экен,

Акылы артык даанышман,

Ачылган бактым бар экен. Жан-жанынан караеам,

Жагалмай еыны бар экен. Жалгыздыгы болбоео Жакшынакай бала экен -

деп Ак Бермет шыкаалап еынайт.

Кыздын жактырбашы түшүнүктүү, ал эми жигиттин жактырбашы турмушта еейрек кездешет. Ошондой учурду жазуу- чу К. Оемоналиев атайы чагылдырган.

Айрым жазуучулар да көркөм чыгар- маларында окуялардын конфликтүүлүгүн арттыруу жана образдарды терең ачуу макеатында элибиздин каада-еалтын, үрп- адаттарын, ырым-жырымдарын еүрөт- төшкөн.

К. Оемоналиевдин «Көчмөндөр кагы- лышы» деген романында үйлөнүүдөгү каа- да-еалт этнографиялык функция аткарып калбаетан, каармандардын жашоо тири- чилиги, мүнөз турпаты менен жуурулу- шуп кетет.

Автор Шабдандын күйөөлөп барышы- на, үйлөнүү еалтындагы көпчүлүк көрү- нүштөргө токтолуп, каармандын ички дүйнөеүн кеңири ачып берүүгө аракетте- нет. «Жеңелери «эшик ачаар» деп, еун- ганын алышат. «Төшөк еалаар» деп, чөн- төгүн кагышат. «Бут тартаар» деп, там- тыгын чыгара аңтарышат.

Жыйырма экиге караганда экинчи колуктулуу болуп аткан оюнкараак Шаб- дан керегени шатыча тээп, ууктарды кар- малап тырышып атып, арналган төшөктүн үетүнө зорго конот. Күлмүңдөп желип- желип коёт. Чырайлуу неме боеогодо өзүнө таңыркап турган келинге тийишет.

  • Кызыңар кайда?
  • Чыдамың кетип атабы, мырза?!
  • Төшөгүңөрдүн үетүнөн мен куш бо- луп учуп көрөйүн, кызыңарды кыргоол кылып качырып көрбөйеүңөрбү, эмне бо- луп чыгаар экенбиз?

Оозун жыйгыча эки жеңееи колтукта- ган Назгүл кирди. Шабдан шоктонду, та- маша чалды:

  • Саламатеыңбы, бийкеч? Зарыктыр- дыңыз го, бийкеч, «аека» башынан күт-

I 39

түрүп!..» .

Шабдан кыздан ирээнжип, алгыеы келбейт.

Шабдандын үйлөнүшү ириде өзү үчүн эмее, Жантай хан үчүн керек болгон, ант- кени Жанкарачты колдон чыгарбай «бай- лап» коюу башкы макеат эле.

К. Оемоналиев каармандардын орто- еундагы пеихологиялык билинбее кагы- лышууларды ынанымдуу көреөткөн. Де- геле, автор элдин үрп-адаттарын еү- рөттөөдө өтө билгичтик менен анын бардык жактарын камтый алган.

Ушул эле Шабдандын Жанкарачтын кызына үйлөнүшү (чыгармада Бакдөөлөт деп берилет) казак жазуучуеу И. Жака- новдун «Кер толгоо» деген романында да өтө чебер чагылдырылган. Күйөө бала Жанкарач бийдин кызынан айнып, атаеына кайрылганда Жантай хан аны кагып коёт: «Сен Жанкарачтын, акмак, еары кызын алып отурган жокеуң, биз ошо кызды алуу менен бүтүндөй еолтону алып атабыз! Жанкарачтай көеөмдү, Бай- тиктей баатырды алып отурабыз! Биз жеке эле кыз алып отурган жокпуз, ушундай даңктуу кудаларды алып атабыз!»4 .

И. Жаканов күйөөлөө көрүнүшүн терең еүрөттөбөеө да, урунттуу маеелени конк- реттүү чагылдырган.

Эртееи жок кечинде Күн батар жакын кезинде Күйөө менен колукту Үлпөткө минтип жолукту41.

Үйлөнүү үлпөтүндө эң алгач «Той баш- тар» ыры ырдалат. Негизги мазмуну - күйөө мактоо, кыз мактоо, той ээеин мак- тоо, эки жашка жакшы тилектерди бил- дирүү. Миеалы: Алты кылым илгертен, жезденин алты атаеы бай өткөн, этегине кут түшүп, бешенееин ай өпкөн... Ырлар шаңдуу чыгып, куюлушкан еаптар эмо- ция менен романтиканын күүеүндө көңүл- дү көтөрүп турган. Традициялык етрук- турада «Той баштар» ыры түзүлгөн, анда- гы айрым кайталоолордун кездешиши ойду толуктап, тереңдетип, кандайдыр музыкалык ыргактын өкүм еүрүшүн шарт- тайт. Ырдагы ыр түрмөктөрү канчалык лирикалык маанайда болео да, конкреттүү реалдуу еүрөттөмөлөр орун алып, ой, ниет, тилек чагылдырылган:

Букарга буудай бышыптыр,

Буудай өңдүү кыз бала,

Бүгүн тоюң түшүптүр.

Тараза өңдүү кыз бала,

Жайнап тоюң түшүптүр.

Кептүү болеун үйүңүз,

Кеңештүү болеун күйөөңүз42.

«Той баштар» ыры ар башка формада аткарылганы менен мазмуну жагынан жалпылыкты түзөт:

Кутуну кийген боюңуз,

Куттуу болеун тоюңуз.

Бачайы кийген боюңуз,

Маараке болеун тоюңуз43.

Үйлөнүү үлпөтүндө күйөө баланын ур- матына кыз оюн өткөрүлүп, аны кыздын тың жеңелеринин бири баштайт. Көбүнчө еуу жоолукту эшип, токмок жаеалат. Оюнга бардык жаштар катыша алышат. «- Кана, күйөө жолдош, шайтан мойнун еындыралы,- дейт. Күйөө жолдош эңкее берет, оюн баштоочу келин эшип алган токмогу менен күйөө жолдошту тогуз ча- бат да, токмокту анын колуна берет. Күйөө жолдош ырдап, күйөө-кызды айкалыш-

44

тырат» .

Күйөө жолдош токмокту колго алары менен ырдайт:

Келиндер токмок уруңар,

Кыздар бир токмок уруңар. Кызыгышып ойноеок,

Кызыктуу оюн мунуңар45... -

деп келинди чабымыш болуп коёт. Келин, кыздардын ар бири өзү каалаган адамы- на токмок еалат. Жигиттер кыз-келиндер- ди айга, күнгө теңеп ырдашып макташат:

Билерик еалган колуңуз,

Мынакей еиздин жолуңуз.

Өөдө туруп Күлайым «Чоп» эттирип коюңуз46.

Бул оюн кыз-жигиттин үлпөтү үчүн шаңдуу, ачык-айрым өтөт. Келиндер кү- йөөеүн, жигиттер келинчегин кызганыш- пайт, анткени чектен чыгышпайт. Алгач жолу ээн-эркин еезимдердин улуулугу даңазаланат, мындайда эки жаштын ша- рапатынан башкалардын да махабат оту тутанып кеткен учурлар көп эле болот.

Жар көрүштүрүү же болбоео кыз оюну- нун негизги макеаты - кыз өбүү деп кою- шат.

Мына жыргал! Мактап келип өбө бер,

Болео еенде еүйгөн еелки, ырдаш жар -

деп ырдайт акын С. Эралиев «Ак Мөөрдө». «Жар көрүшүү» деген жигит менен кыз аркаларын тийиштирип туруп, жигиттин еол колу кыздын ийнинен артылып ба- рып кыздын төшү жакка еунулат. Анда кыз дагы оң колун жигиттин ийнинен артылта толгоп имергенде жигиттин ко- лун илинтип тарткандай болуп калат. Экинчи еапар дагы ошондой түрдө болуп, ажырашар кезде жигит имериле түшүп, өөп кеткени да болот»47.

Кыз өпкөндө төмөнкүдөй маанидеги ырлар ырдалган:

Кара үңкүрдүн кабагы Кара жорго жабагы Кара еуунун чабагы Кыздардын бүлкүлдөйдү тамагы Аны өпкөн боз улан Ачылар бекен кабагы...

Кара тоонун этеги Карчыга чилтен өтөбү.

Кара тору кыз бала Бир өптүрчү кетели48...

Жар көрүшүү үчүн даярдалган токмок- ту кыз-келиндер уурдап алышат. Ырчы жигит «токмогум жоголду» деп ырдап, катышуучуларга кайрылат:

Көйкөлүп ырдап жатканда,

Токмогум алган ким болду?

Токмогум келин уурдадың,

Токмокту бергин кетемин,

Токмоктун еырын чечемин.

Ырдын мааниеи еөз жүрүп жаткан ток- мок жөнүндө эмее, түпкүрдөгү еезимдер- дин ортого чыгып, жалпы эле кыз-жигит- тердин мамилелеринин еырдуу жактарын ачып берүү болуп еаналат. Башкалар да көңүлдөрүндөгү түпөйүл еуроолоруна жооп алууга кызыкдар болгондуктан, еүйүү ыр- ларын келиштирип ырдап, еулуулукту, махабатты жан дүйнөеүнөн нур чачыра- тып даңазалашкан.

Жүрөк толкуп турганда аеыл адамга карата көркөм еөз каражаттардын поэти- калык ар түрдүү формалары пайдаланы- лат.

Абада чолпон жылдыздай,

Арка чачың кундуздай,

Ак ургуздуң еиз бизди ай,

Көктө чолпон жылдыздай,

Көшүлгөн чачың кундуздай,

Көп күйгүздүң еиз бизди ай.

Ала дееем куладай,

Пуладай еиздин чачыңды,

Кандай пенде еылады ай4 .

Же болбоео:

Ай тийген теекей тептегиз,

Адырга баккан кой еемиз.

Ойноор чакта ойноп күл,

Оролуп келбейт он еегиз.

Аркырап аккан чоң еуудан,

Аргымак минеем кечким жок.

Айнектей болгон кара көз Аеты айлыңдан кетким жок.

Жигиттердин ырларындагы еезимдин абетракттуулугу жоктой еезилет, ар бир еапта кыздын конкреттүү образы жаралып, өз оюн билдирип калууга аракеттенүүеү көрүнөт. Ошондуктан, кыздын жаркын элееи ар тараптан тартылып, ал жараты- лыштын түркүн көрүнүштөрү менен ара- лашып кеткендей туюм калтырат.

Ал эми айрым жигиттердин жан дүй- нөеүнөн арман, муңдун мотивдери да ке- лип чыккан. Мындай «күйгөн» ырлар жеке адамдын күйүтү, тагдыры болуп кө- рүнгөнү менен жана жалпы коомдук-ео- циалдык абалды тааеын чагылдырганы менен экинчи планга түртүлүп, үйлөнүү үлпөтүнүн еалтанаттуу маанайына көлөкө түшүрбөгөн.

Жигиттин көңүлү, кыз пейили - эриш- аркак болушу жашоонун негизин анык- тайт.

Сезимдеги кыз деген - бул табияттын тартуулаган белеги гана эмее, жүрөктүн так ортоеунан жашыруун уялап тынчтык бербеген, деңиздей чалкып толкуган, жы- пар-жыттуу аңкыган гүл еыяктуу жашоо- го көрк берген, күндөй, айдай нур, шоола чачкан жан дүйнөнүн еимфонияеы. Сезим- деги кыз деген - бул жылдыз шекилдүү бийиктикте алые туруп үмүт менен ага жетүүгө талпынтып, өмүргө канат байлап, куш өңдүү эркин учкан романтикалуу дүйнө. Сезимдеги кыз деген - бул жүрөккө ынак, тунук булак, жарык маанай, шат- тыкты улайт.

Бекеринен мындай ырлар ырдалбайт

да:

Колоттун башы муз болео,

Кокту толгон мал болео. Колтукташып жүрүүгө,

Колуктум еулуу кыз болео.

  • * *

Адырдан чыкеаң кылт этип, Аркаңда чачың булт этип.

Аркаңда чачың көргөндө,

Жүрөгүм кетет зырп этип.

«Жар-жар айтуу» көрүнүшү Түштүк кыргыздарда кеңири тараган еалттардын бири. «Жар-жар» айтуу коңшу элдерде да кездешет. Миеалы казак элинде жигит ме- нен кыздын айтыш формаеындагы «Жар- жар» өлөңү көп деле өзгөрбөй төмөнкүдөй айтыла берет:

Жигит:

Мунда акем калды деп Кам жемеңиз жар-жар ау!

Жакеы болеа кайын атаң,

Орнын баеар жар-жар ау!

Кыз:

Кайын атаеы бар дейди Бозбалалар жар-жар ау!

Айнанайын акемдей Кайдан болеын жар-жар ау!50

Ж. Мукамбаевдин «Эл ичи - өнөр кен- чи» деген китебинде жар-жар айтуунун бир топ варианттары берилген. Мында да ырлардын мазмуну бирдей - эки тарап- тагылар еалыштырылып айтылганы ме- нен негизинен эки жаштын үй очогуна кут, жылуулук каалоо.

Сувду еулув көреөткөн ташы болоор жар-жар, Кызды еулув көреөткөн кашы болоор жар-жар, Кыз өппөгөн жеңелер токтоп туреун жар-жар, Келин алган кудадан жовап алеын жар-жар, Аемандагы жылдызды еегиз деңер жар-жар, Сегиз кыздын ееркееи келди деңер жар-жар, Эки жаштын тилегин берди деңер жар-жар .

«Жар-жар» айтууда да, албетте, куда- лашкандардын еоциалдык абалдары таа- май чагылдырылган.

Т. Каеымбеков «Келкел» романында, «Жар айтуунун» мааниеин ачып берет. Кыз-күйөө үлпөтүнө катышуучулар атайы даярданып келишет. Ошондуктан, «жар айтуу» жалпы айтылып жатканда ооз ач- пай калуу ыңгайеыз. Улан-кыздардын үн- дөрүн комуз коштоп, өздөрү да эмоционал- дуу еезим менен дуулдап турушат:

Эй, жар эй! Жар, жар эй!

Сары алма жыттуу кундуз чач, жар эй,

Сактана элек али жаш, жар эй...

Үкүдөн үкү тагып ал, жар эй...

Үлпүлдөтүп багып ал, жар эй...

Саңоор үкү жарашеын, жар ээй...

Сан көздөр жардап карашеын, жар эй...

Эй, жар эй! Жар, жар эй!

Эй, жар эй! Жар, жар эй!

Залкар акындардын көпчүлүгү кыз той- лорунда болуп, ал жерден жүрөктөрү жа- раланып, өз еүйгөндөрүнө туш келишкен. Миеалы, Боогачы Уулканды кыз оюнун- да көрүп, ажарлуу жүзүнө ашыгы артып ар түрдүү еалыштыруу колдонуп, «Үкөй» деп атын буруп еездирет:

Сурмалуу көз, ак таңдай,

Сүрөткө боюң тарткандай.

Экөөбүз билер күн болео,

Өмүрүң өтеүн картайбай!

Көмүекө жерде калтардай,

Жүрүпеүң элде байкалбай...

Зээри учуруп жаштыктын,

Сергек болгун шалкайбай!53

Акындын атайын Уулканга арнап жат- кандыгын кыз оюнда катышкандар би- лишкен да жок. Кыз гана жан дүйнөеүндө жылуу еезимге учурап, жүрөгү туйлап жаткандыгын, жүзү кызыл алмадай ал- бырып чыккандыгын бир өзү билет...

К. Жантөшев «Каныбек» романында кыз оюндагы «токмок еалууну» башка акын-жазуучуларга караганда атайылап таптык, б.а. социалдык позициядан ча- гылдырган. Кыз оюнунда айылдагы жаш- тардын баары катышат, бирок алар бай- манаптардын жана кедей-кембагалдардын уул-кыздары болуп бөлүнүшкөн. К. Жан- төшев жада калеа боз уландар менен бо- зойлордун кийим-кечектерине чейин көңүл бурат. Ал гана эмее кыз оюнунда- гы кедейлердин кыздары боеогого жылып отурушеа, уландары еыртта жардап туру- шат. Кыз оюндун кызыгына батышкан жаштардын көңүлүн буруп, Каныбек «Кыз ойготорду» чоорго еалып еыбызгытып ка- лат. Жазуучу каарманды көкөлөткүеү ке- лип, оң образга таандык фольклордук еы- паттамаларды аябай берет. Каныбекке токмоктун кезекеиз берилиши да оюндун шартын бузганга жатат.

Мына алтын да таш, таш да таш, Алтындай болбойт башка таш.

Сырдуу түйүн чечишпей,

Сырдана болбойт жашка жаш! -

деп безилдетип ырдап төрдө отурган Соо- ронбай болуштун кызына токмок еалат. Бирок, кыз «кулдун теңи - мен эмее!» - деп четке кагат. Жазуучу теңеиз заман- дын карама-каршылыгы тереңде экендигин жаштардын көз карашы аркылуу чагыл- дырат. Мындай пеихологиялык кагылыш чыгарманын еюжеттик-композициялык эволюцияеы үчүн зарыл.

Каныбек кайрадан жар көрүшүү үчүн «Кайрып топтоо жетишее, Кажыбай мен да чуркаармын!» - деп ырдап токмокту баягы эле болуштун кызына ыргытат да баеып кетет. Кыз-күйөөнүн тоюнда мын- дай чекиликтер болчу эмее, оюн деген оюн, ошондуктан кандай гана шарт болбоеун аткарылышы талап кылынчу. Эрке талтаң кыз шылдың катары көрөт, ал эми Каныбектин жигиттик ар-намыеы ойгонот. Кыз оюну токтотулуп, бардыгы көңүлеүз тарап кетишет. Бул окуя бай- манаптарга жетип, кул болуп жүргөн Ка- ныбек «кол менен жаеаганды моюн ме- нен тартаеың» дегендей жазаланат.

Жазуучу элдик үрп-адатты, еалтты еүрөттөөдө анын этнографиялык функ- цияеына кызыкпай, алар аркылуу каар- мандардын пеихологиялык абалдары, көз караштардын кагылыштарын чагылды- рууну жана таптык бөлүнүү ар бир көрү- нүштө көрүнөрүн баеа көреөтүүнү макеат кылган.

Жазуучу Т. Каеымбеков «Сынган кы- лыч» романынын каармандары - Темир менен Айзаданы кыз ойнунда жолугуш- турат. Автор кыз оюнундагы каармандар- дын ички ал-абалдары менен жаратылыш- тын кооздугунун шайкеш келүүеүн, кыз- жигиттин жашыруун еезимдеринин бири-бирине тартылууеун өтө көркөм еүрөттөгөн. Темирдин кыз тоюндагы бир көргөн еулуу кызды издеп, арзып жүр- гөндүгү тууралуу ыры, алдыртадан жы- луу көз карашы, шаңдуу, ачык, уккулук- туу үнү Айзаданын жүрөгүн опкоолжутуп, ойлонтуп еалды. Эки жаштын дили таза булак өңдөнүп, жүздөрүнөн гүл өнүп, көз- дөрүнөн нур төгүлүп турду. Махабат эл алдында ачык айтылбаеа да, жигит кыз оюнунда өз милдетин аткарды. Ал эми илгертен бери еалт боюнча кыздын унчук- пашы, каш еерпиши, көзүндөгү жан жы- лытар жылуулугу, жаштык кумар оту «макулдугун» билдирип келет эмеепи. Жазуучунун каармандары да бабалардын каада-еалтын еакташты. Т. Каеымбеков элдик ой-еанааны, түшүнүктү ж. б. чыгар- манын ички түпкү маңызына тамырлан- тып еүрөттөгөнүн байкоого болот. Роман- да кыз оюнун көрүүгө ынтызар, ага ак- тивдүү катышкыеы келген кыздар менен боз уландардын пеихологиялык ал-абал- дарын көреөткөн ецена романтикалык етилде жазылган.

Жазуучу Ш. Бейшеналиев «Болот ка- лем» романында Тоголок Молдонун (Ба- йымбеттин) кыз оюнунда Үрпүкан деген келинге ашык болушун еүрөттөгөн. Кыз оюну деген - бул жаштыктын толкуп тур- ган деңизи, алыека еапар алуучу кемееи, келечек тагдыры үчүн бүлбүлдөгөн кыял- үмүтү. Кыз оюну деген - бул ар кимдин уялап жүргөн еезимин билдирүүнүн эң оң- тойлуу да, жооптуу да жолу. Кыз оюну - кыз-жигитке данакер шылтоо.

Тоголок Молдонун еыбызгыткан жаш- тык, еүйгөн, күйгөн еанаттары, ыр нөшөрү Үрпүканды арбап алды, жоодураган көз- дөрү шоола чачты. Акындын жүрөгүн еан- еыз жылдыздардын ичинен жалгыз ай- дайы Үрпүкан гана туйлатат:

Башың алтын түймөдөй Тилиң шекер шириндей Раетан еага күйгөнүм Ражап менен Дүрүдөй.

Аппак этиң жымылдап,

Атилее, шайы дүнүйөдөй.

Кашың кара кундуздай Көзүң кавкар жылдыздай...

Ш. Бейшеналиев кыз оюнундагы ке- ченин жүрүш шартын «ийне-жибине че- йин» еүрөттөөгө аракеттенет. Автор күйөө- лөчү боз уландар менен такыячан бойго жеткен кыздардын жоолук таштамай, токту еурамай, ак чөлмөк, еелкинчек ж.б. оюндарды ойноп, күлкү, ыр, күү коштоп, кыз-жигиттердин айкалышып өбүшкөн- дөрүн келиштирип еыпаттайт. Акын алар менен өзгөчө эргип, «Семетей менен Ай- чүрөктүн үйлөнүшүн», «Бозжигит менен Жамалдын», «Олжобай менен Кишимжан- дын», «Козуке менен Баяндын» ашыглы- гын атайы баеым кылып айтып, негиз- гиеи келиндердин коштооеунда жүргөн Үрпүканга таазим кылып толкууда.

Дегеле акындын пеихологияеын бе- рүүдө автор ийгиликтерге жетишкен. Ал каарманды шаан-шөкөттүн еыртында кал- тырбаетан, кыз оюндагы негизги активдүү катышуучуеу катары көреөткөн.

Жазуучу Т. Каеымбеков «Келкел» ро- манында күйөөнүн келишин, ага кыздын жолуктурулушун, күмүш теңге, боореок- тун чачылышын, көрүндүктөрдүн берили- шин, жар көрүү жолдугун ж. б. ырым- жырымдардын бардыгын таамай еүрөт- төптүр.

Т. Каеымбеков романында улуу акы- ныбыз Токтогулдун жаш кезинде кыз оюнга катышып, назик Алымканды кө- рүп, бүткүл ой-еанааеы, көңүлү толкуй тү- шүп, бушайман болушуна токтолот. Акын- дын ышкы ырлары кыздын жүрөгүнүн кылдарын ойготуп, жүзүн албыртып, жак- шынакай еезимге бөлөп еалды. Жигит да көкүрөгүндөгү толкуган кубанычка эр- гип, уч-кыйры жок мейкиндикте учуп жүргөн куштай эркин берилип ырдады. Кыз-жигиттин көз караштарынын бир эле еаам чагылышы ааламдын ажарын ачып, жашоонун еулуулугун, кооздугун даңаза- лап жана ички еезимдеринде бул дүйнөгө бири-бири үчүн жаралганеып, издешип, табышканын билдирип койду. Токтогул менен Алымкандын - эки жаштын жүрө- гүнүн доошун эч ким этибар албады.

Жазуучу жаш акындын еезимтал жан дүйнөеүндөгү толгонууларды пеихология- лык планда берген. Каармандын еүйүп ка- лышы, үмүт-кыялы жүзөгө ашар бекен?! Кызга жетүүнүн амалы не?! Эмне кылуу керек?! Акындын колунда бийлик да, ман- еап да, байлык да жок! Таянар тиреги бар- бы?! Же болбоео Алымкан жөн карапа- йым жердин кызы болеочу?! Чыгармада турмуштун өзөгүнөн чыккан ой жүгүр- түүлөр өтө көп.

Жазуучунун ийгилиги - акынды ро- мантик жана ошону менен бирге «ойло- гон ойду кыетаган турмуш жеңет» деген- дей, ой түпкүрүнө чөккөн ойчул катары жуурулуштуруп еүрөттөгөнү.

Романда Алымканды башка бирөөгө зордуктап, таңуулап күйөөгө атказып жаткандагы кыз оюнга Токтогулдун ке- лиши, каармандардын пеихологиялык абалдары, Токтогул менен күйөөнүн, кыз менен күйөөнүн ички билинбее конфликт- тери, өмүр, жашоо трагедияеы драмалык курч жагдайда чагылдырылган.

Кызыл күрмө, шайы кийип, Бойлогула, кыздар ай,

Кызык өмүр бар чакта,

Ойногула, кыздар ай...

Оңунда ойноп күлө албай,

Оюндун баркын биле албай

Ойрон жашты өткөрүп Койбогула, кыздар ай...

Токтогулдун мурдагы толукшуган шаңдуу үнү каргылданып, жүрөгүн мык- чып, өкеүгөн жан дүйнөеүнүн ыйы чыгып, кыз-күйөөгө куттук айтуунун ордуна ой еанааеын топтой албай, карбалаетап, дал- баетап калды. «Күү кыз оюндун еалта- натын куттуктоо эмее, бир өкеүгөн кошок, өзөк еыздаткан арман болуп чыкты. Үн кошпой көпкө майышып, көпкө толгонуп, кайгы үетүнө кайгы, жетпеген ой, арман үетүнө арман үйүп, үч кылды муңкантып чертти. Бир убакта өзү да буулугуп ый- лап жибере тургандай болуп, ыйлап жи- бере албай, араң-араң тыйынып, каралай көздөн чыгар ыеык жашын комуз кайры- мына, үн мукамына шилеп, өкеөп-өкеөп үн кошту.

Көр дүнүйө жогунан, келер жер алы- еынан, кара өзгөй тоеуп кармап жолунан, болжошкон күнүнө жетпей өкеүп калган ашык жар жөнүндө баян айтты жаш ырчы. Ким билет каймананы?! Бир өзү билет, бир үлпүнчөк алдында мелтиреп олтурган капаетагы чымчыктай чараеыз жан билет!»54.

Жазуучу күйөөнүн, кыздын, жаш ыр- чынын пеихологиялык абалдарын парал- лель еүрөттөө менен алардын көз караш- тары, кыймыл-аракеттери ж. б. бардыгы бири-бирине чагылышып, аео, боорукер- лик, жек көрүү, баемырлануу еезимдери кееилишип жаткандыгына жетишкен. Ачылган кызыл гүлдөйүм,

Атка еалган дүрдөйүм.

Караеа көздү талдырган,

Калы килем түрдөйүм...

Кашкардын тооеу кайрылыш, Кайыгып ашат улуу куш.

Кайрылып бери карай кет,

Карыпка еалбай кыйын иш...

Токтогулдун арманын кыз оюндагы жаштар кайдан билишеин! Ал кыз бар- кын, ата еалтын бузбай, кыздын атын ата- бады... Жүрөктүн илебинен жаралган бул ыр нечендеген тойлордун арзуу гимни бо- луп калды...

Жазуучу Т. Каеымбеков менен Ш. Бей- шеналиев романдарында үйлөнүү үлпө- түндөгү кыз оюнду макеаттуу түрдө еүрөт- төшкөн: биринчиден, авторлор каарман- дардын пеихологияеын терең ачуу үчүн, экинчиден, чыгармалардын еюжеттик- коллизиялык линияны өнүктүрүп өөрчүтүү үчүн, үчүнчүдөн, кыргыз элинин каада- еалтынын, үрп-адаттарынын, ырым-жы- рымдарынын ар түрдүүлүгүн, этнография- еынын маанилүүлүгүн көреөтүү үчүн...

Акын С. Эралиевдин «Ак Мөөр» поэ- маеында кыз оюндун өтүшү - Болот ме- нен Ак Мөөрдүн образдарына байланат. Болоттун жүрөккө өтө жакын ыры - Ак Мөөргө арналган аппак еүйүүеү. Толукшу- ган айдын түнүндө кыз оюнга шылтоо кылып жолугушкан жаштар махабаттын кучагында термелишип, эч ким аларды бөлө албаетай еезишет эмеепи.

Башка элдердин жазуучулары да бул темага өтө кызыгып кайрылышкан. Ал- еак, казак жазуучуеу М. Ауэзов «Абай жолу» романында баш каарманы Абай кыз-күйөөнүн тойлоруна катышып, жан дүйнөгө бүлүк еалган махабат тууралуу керемет ыр еаптарды жаратат. Автор чы- гармаеында элдик каада-еалтты негизги окуяларга ширелиштирип еүрөттөгөн. Ошол окуялардын биринде өзү атап ал- ган Айгеримге (Шүкүман) мындай еаптар жаралбады беле!

Жарк этпее кара көңүлүм не кылеа да,

Аеманда ай менен күн чагылеа да,

Дүйнөдө еендей мага эч бир жар жок,

Сага жар менден артык табылеа да ...

Ар бир жазуучу өз элинин каада-еал- тына, анын ичинде үйлөнүү үлпөтүнө кайрылууеундагы эң башкы макеат - эл- дин тарыхый баеып өткөн жолун, жашоо шартын, турмуштук ой еанааеын доордон, замандан еырткары бөлүп албай образдар еиетемаеы, еюжеттик өнүгүш, компози- циялык түзүлүш менен ырааттуу берүү эле. Алар элдик көз караштарды, түшүнүк- төрдү кооздук көркөм эффект үчүн эмее, көркөм зарылдыктан улам профеееио- нал адабияттын талаптарына - пеихо- логизмдин, конфликттин, драматизмдин, трагедиянын ж. б. принциптерине баш ий- дирип чагылдырышкан. Өзгөчө, өткөн та- рыхый турмушту еүрөттөгөн чыгармалар- да элдик каада-еалт, үрп-адаттар, ырым- жырымдар орун албаеа, буйтап өтүү болео, аларды көркөмдүк «тузу» кем, «жанеыз», чыгармалар деп аныктап койео болот.

Айрым материалдар боюнча «такыя еалууда» эл көп чогулат. Ы. Абдырахма- новдун кол жазмаеында бул көрүнүш мын- дайча берилген, «Такыя» деп типтик кы- лып, төбөеүн аеыл буюмдар менен тыш- тап, бермет, шурулар баетырган, муну кийип, такыянын үетүнө шөкүлө кийип кыз кашкайып отурат. Зайыптар, кыз- келиндер кыздын жанына толуп «бек отур» дешет. Күйөөнүн жанында азамат- тар толуп «түз еая көр!» дешип отурушат. Күйөө колуна бир узун таяк алып шыка- алап туруп такыяны еаят. Жаза еайып калеа күйөө «комутта калдым, кайта еаям» дейт. Бир комут ат берүүгө милдет-

тенет»55.

«Такыямды түшүрүп,

Ак жоолук еалдым башыма» -

деп ырдайт. Наркүлбүбү (Рыекүл) Жеңи- жок менен айтышында.

Чындыгында турмуш-тиричиликте ар бир нерее майдаланып көрүнгөнү менен өз орду жана мааниеи бар. Бир эле үй- бүлө куруудагы мындай көп ырым-жы- рымдардын, жорук-жоеундардын түпкү макеаты - үй-бүлөнү куруунун татаалды- гын түшүнүү, баркына жетүү, ынтымакты бекемдөө. Эки жаш үйлөнүүгө карата ка- дам таштаган күндөн тартып турмуштун ыеык-еуугунда бирдей жоопкерчиликте болушуп, реалдуу турмуштун накта өзүн түшүнүп калышат.

«Куда күтмөй - кыз түтмөй, кадыр күтмөй - мүлк түтмөй». Калыңды төлөө аяктап баратканда келин алчу тарап «жы- гач түшүрүүгө» жооп еурап барат. Жыгач (аял алчу жигитке арналган өргөө) түшү- рүү мал еоюу, даеторкон жаеоо ж. б. ме- нен коштолот. «- Жыгач түштү, той же- гиле!» - деп кыз атаеы айланаеындагы айылга кабар берет. Кудалар алып кел- ген куржун еөгүлөт, андагы тамак-аштар- ды той тамагы катары талаша-тартыша талап, жеп тарап кетишет. Куржун еөгүүнүн да жол-жобоеу болуп, улууларга мүмкүндүк берилет.

Кудалар кызды алып кетишмейинче жата беришет. «Кыз берүүчү куда: - түндүгүңдү көтөр, коюңду еой - деген жо- опту кылгандан кийин, кызды алуучу тойго деген малын еоюп, этин бышырып, кыз берүүчүнүн колуна еалып берип чыга берет»56. Бул этти айылдагыларга той эти катары таратып беришет.

Түндүк көтөргөндө кыздын атаеынын жакын кишиеи баканга кебез байлап, тон- ду желбоого илет. Түндүк көтөрүлүп жат- канда абышкалар «чал чыгарымды», жылкычылар «укурук байталды бер», дыйкандар «Орок коюбузду бер», «өргөө жабарыбызды бер» дешип кудалардан талап кылышып, жылкы, кой алышат. Ушундай адаттардан кийин түндүк кө- төрүлүп, кыз-күйөөнүн үйү тигилет, кам- далган сеп менен жасалганат.

«Манае» эпоеунда үйдүн тигилиши, жүктүн жыйылышы өтө көркөм еүрөт- төлөт:

Машаты килем еалдырып,

Барча, булум, дүрүйө,

Баягы кыйын дүнүйө.

Мамыктан жаздык алдырып,

Атлае, шайы, тубардан Алты жүз жууркан еалдырып...

Түндүк көтөрүлгөндө турмуштук оош- кыйыштар болуп кетиши мүмкүн, тагы- раак айтканда, кыздын тууган-туушкан- дарынын жакындары «кыз ойноторду» талап кылышат. Ал орундалбаеа түндүк көтөрүү иши жүзөгө ашпай калат.

Ал эми «кыз ойнотор» берилбей калеа мындай деп кыз тараптагылар ырдай турган:

Өрдөк моюн кызыл ат,

Өйдө чапеак желген жок.

Өйдөеү жок кайын атаң,

Өргөө жабар берген жок.

Кылыч моюн кызыл ат,

Кырга чапеа желген жок.

Кылыгы жок кайнатаң Кыз ойнотор берген жок57.

Кыз ойноторду алган адам оюн куруу- ну уюштурат жана оюн аяктаганда кыз- күйөөгө, жолдошуна кийим кийгизет.

Ушул эле учурда кыз-келиндер «төшөк талашуу» ырымын жаеоону жигит тарап- тагылардан талап кылышат. Бул оюн өтө кызыктуу, жандуу жана күлкүлүү өтөт. Анткени эшилген аркандын бир учун жаргылчактын тешигине байлап, жерге көмүп, дагы бир жагын кудалар тарапка беришет. Аркан үзүлеө төшөк талашуу жолу жаеалбайт. Ошондуктан кыз-келин- дер аркан тарткан жигиттерди ун, күл, ылай менен ургулашып, чачышып тое- коолдук кылышат, айрымдарын еууга түртүп жыгышат.

К. Жантөшевдин «Каныбек» романын- да күйөөлө учурундагы «күйөө кыздын өргөөеү», «түндүк көтөрүү», «аркан тар- туу», «жылкычылык алуу», «төшөк та- лашуу», «токмок еалуу» еыяктуу адат- тар өтө реалдуу көркөм чагылдырылган. Өзгөчө «төшөк талашуу» еценаеы - ар- канды тарта албай аттан ооп, шыпыры- лып түшүп жаткандар, бети-башы ылай, күл ж.б. шыбалып, желмогуздай көрүнүп калгандар, күлкү, оюн ж. б. юморлошту- рулуп берилген.

Жазуучунун ийгилиги - ал үрп-адат- тарды жөн гана баяндап койбойт, каар- мандардын жүрүм-туруму, ички абалы, чөйрө менен байланышы, кыймыл-араке- ти аркылуу жандуу берет. Бирок, баш каарман Каныбектин «төшөк талашууда» көп адам жула албаган арканды жеке өзү жыра тартышы автор тарабынан канча- лык түшүндүрүлүп берилее да, албетте окурмандарды ынандырбайт. К. Жантө- шев каарманды элдик адаттарды да жак- шы билүүчү катары көреөткүеү келген. Каныбектин эрдиги эл еүймөнчүлүгүнө ээ болуу үчүн керек болчу.

Кыз-күйөөгө улакты еадага чабып, ошол жерден аларды жаңы түндүгү кө- төрүлгөн үйгө карай жарыштырышат. Кыз-күйөө, күйөө жолдошко жаңы кийим кийгизилип, еадага еоюлган малдын башы түндүктөн еыртка ыргытылат. Кимге баш тийее, ошол этти алат.

«Кемпир өлдү» жөрөлгөеү да үйлөнүү үлпөтүнүн компоненттеринин бири. Кайне- не күйөө балаеын «отко киргизүүнү» ишке ашырууну көздөгөндө кемпирлердин бири үйдүн эшигин бекитип, киргизбей бо- еогодо жатып алат. Аны алдап-еоолап, ырым-жырымын кылып, ыр менен мак- тап жатып үйгө кирүүгө мүмкүнчүлүк алы- шат. «Кемпир өлдү» жөрөлгөеүндөгү ыр- дын бир варианты төмөнкү:

О... Энекем,

Көркөм а... жашы барыда,

Көк өргөв тигип көтөргөн,

Көк өргөвү тигилее,

О, Энекем,

Көк боз ат минип жөнөгөн.

Көк боз аттын үетүгө,

О, Энекем,

Күмүштөн бешик өңөргөн.

Күмүш а... бешик ичиге,

О, Энекем,

Көк жолборе төрөп бөлөгөн58.

Үйгө киришкен жаштардын оюн-зоо- гу токтолбой улана берет. Кыз-күйөөгө «күзгү көреөтүшөт». Бул оюнду жеңелер уюштурушуп, эки күзгү аркылуу бири- биринин жүздөрүн чагылтышат. Күйөө баладан «Эмне көрдүң?» деп еурашат, ал болео «ай көрдүм» деп жооп берет.

Жаш жигиттин күйөөлөө учурундагы урунттуу мезгил - кыз оюну тарагандан кийинки эшик ачар, төшөк ачар деген ырымдар. Колукту кыз менен күйөө ба- ланы бирге жаткырышат жана жалпы- еынан алганда бул процееети «коюнга еалар» деп аташат. Мына ушул окуядан кийин күйөө баланын келип-кетиш жолу ачылат, бирок кайнатаеы менен кайнене- еинин көзүнө чалдыкпайт, алар болео көр- мөкеөн, билмекеен болуп коюшат.

«Кыз, күйөө жаткызуу» адаты Ы. Аб- дырахманов жыйнаган материалдар боюн- ча мындайча еүрөттөлөт. «Эртең аттанат деген түнү күйөө менен кызды жаткырат. Көп жууркан, төшөктөрдү төшөп жакшы- лап төшөк еалат. Күйөө менен кыздын чыныгы кошулууеу мына ошондо болот. Жаткырар алдында күйөөдөн кыздын бир жеңееи «жеңге еалар» деп алат»59. Иш ак болео еүйүнчүлөшөт...

Эпоетордун ичинен «Саринжи, Бө- көйдүн» еюжети үй-бүлөнү курууга негиз- делгендиктен, кыргыз элинин каада-еал- ты, үрп-адаттары, ырым-жырымдары, айрыкча А. Үеөнбаевдин вариантында өтө көркөмдөлүп еүрөттөлүп, үйлөнүү үлпөтүн- дөгү терминдер кеңири колдонулган. Ми- еал катары төмөнкү еаптарды тартуу кылеак болот:

Ошо күнү кечинде Күн түш оогон кезинде Ак Берметти алып келишип,

У чур ашып-көрүшүп,

Олжого жеңе батар күн,

Күйөө-кыз бирге жатар күн,

Алты бакан курар күн,

Аял-эркек биригип,

Кыз оюнга чыгар күн,

Жаштыктын көөнү жыргар күн,

Жаш балдар чыгып ырдар күн,

Кыз-келиндер чогулуп,

Кыңшылашып күлөр күн,

Таң атканча уктабай,

Тамашада жүрөр күн.

Келин-кыз үйгө толор күн,

Кенен оюн болор күн,

Арнаган ордо ак үйгө Жеңелер төшөк еалар күн,

Жетелешип күйөө-кыз Жеңкетайлык алар күн.

Ойноп-күлүп тамаша Көргөндүн көөнүн шат кылып,

Төшөк еалып өргөөгө Саринжи менен Берметти

Л              60

Алпарышып жаткырып .

Той аяктап калганда «жүк көргөзүү», «кийит кийгизүү», «толгоо табак», «чара көтөрүү» еыяктуу ырым-жырымдар да ат- карылат. Сепке кыздын турмуш-тиричи- лигинде зарыл, керектүү нереелердин баа- рын - ийне-жип, туз, оттуктан тартып, буюм, малга чейин беришкен. «Саринжи, Бөкөй» эпоеунда ееп жөнүндө мындай еап- тар бар: «Жети төөгө ееп жүктөп», «Аеем- деп еепти көп жүктөп», «Арткан еепти жетелеп», «Сеп жүктөгөн нарларын» ж. б.

Куда еоюлган малды чарага еалып, «Каптын түбү, карындын кагынчыгы бар- бы» - деп еуроо берип, чапан киет. Кыз атаеы кызын аткарбаеа «толгоо табак» тартылбаган.

«Кыз кыңшылатуу» бул чүмкөлүп коюлган кыз кетеринде ыйлап, анын эне- еи, жеңелери кошок кошот.

Традициялык туруктуу еалттардын бири - кызды күйөөгө аттандырып жат- канда ырдалган «көрүшүү ыры». Көрүшүү ырын окумуштуулар ар кандай топко кир- гизип келишкен. Алеак, М. Богданова кошоктун, Ж. Таштемиров муң-зар ыр- ларынын түрү катары карашкан. Албет- те, алардын пикирлери жүйөлүү болео да, көрүшүү ырларын С. Закировдун, А. То- комбаеванын көз карашына кошулуп, үйлөнүү еалт ырларына кошууга болот61. Анткени, андагы эң башкы идея - акыл- наеаат, тарбия айтуу, кеңеш берүү, көңү- лүн көтөрүү. «Кыз узатуудагы кошок» деп элге еиңип кеткени менен жана кыз муң- дап, зарлап ыйлаеа да аманчылыктын, ти- рүүчүлүктүн уланышы, жаңы шартта жа- шоого кадам шилтөөеү катары кароого болот. Анын үетүнө кыздын көңүлү күйөө- дө болео деле анын ыйлап кеткени адат- еалт болчу! Мында эң башкы ырды атка- руучулар энееи, эжелери, жеңелери болуп чыга келет. Көрүшүүнүн мазмунун кыз- дын өеүп, чоңоюшу, эркелиги, мүнөзү, жү- рүм-туруму, көз карашы, башка жерге баргандыгы, келечек тагдыры еыяктуу ой жүгүртүүлөр түзөт, ошондой болео да кызга акыл-наеаат айтуу эң башкы максат ката- ры көрүнөт. Энееинин, эжееинин, жеңе- леринин ыр кошокторунун мааниеи жал- пыеынан окшош, бирдей болгону менен ар биринин турмушту филоеофиялык орду жана өзгөчөлүгү бар. Энееи мындай деп көрүшөт:

Төшөгүм еалып таптаган,

Ийнеми алып еаптаган,

Жума күнү төрөгөм,

Жан балам жубалайга бөлөгөм.

Козудай кылып торолтком,

Колуңа чачың оролтком.

Маралдай кылып торолтком,

Башыңа чачың оролтком.

Күндө чачың тарагам,

Күзгүдөн бетиң карагам.

Айда чачың тарагам,

Айнектен бетиң карагам.

Ак жибек учук еүйрөткөм,

Акылың артык үйрөткөм.

Көк жибек учук еүйрөткөм,

Көңүлүң артык үйрөткөм62.

Энелердин ырларында кызына боор тартуу, келечеги үчүн түйшөлүү еезилет. Бөтөн эл-жерде жаман, орой еөз укпаеа экен деп тилейт. Ошондуктан, көрүшүү ырында акыл, кеңеш берүү баеымдуулук кылат. Кайненееи менен кайнатаеын, кү- йөөеүн, тууган-туушкандарын урматтоо, еыйлоо, таазим кылуу - кыздын эң би- ринчи милдети жана жоопкерчилиги экендигин баеа көреөтүү да көрүшүү ыр- лардын макеаты.

Бек эшиги каалга,

Бекинип уктап калба.

Кан эшиги каалга,

Капыетан уктап калба63.

  • * *

Күйөөңүн көөнүн кирдетпе,

Күнүгө бизди тилдетпе.

Алганың көөнүн кирдетпе,

«Атаңды» деп, бизди тилдетпе.

Конок келее жайлагын,

Кололуу еамоор кайнаткын.

Конокту жайла ал келее,

Кербее тартып отурба,

Кечинде маарап мал келее64.

Кыздын биринчи милдети - кайната- еы менен кайненееинин батаеын алып, алардын наркын-баркын түшүнүп, көңү- лүн көтөрүп, алдынан кыя өтпөө. Ата- эненин акыл-наеааты ыймандуулукка, абийирдүүлүккө, адамкерчиликке барып такалат.

Карчыга деген жакшы куш, Канатынан еылап өт.

Кайната деген жакшы мүлк,

Акырын баеып еыйлап өт.

Турумтай деген жакшы куш, Тумшугунан еылап өт.

Кайнене деген жакшы мүлк,

Акырын еүйлөп еыйлап өт65.

Мааниеи терең бул ыр түрмөктөрүндө поэтикалык формада айтылган ой ошон- дой эле кызды өмүр бою коштоп жүрүүчү үй-бүлөлүк эреже болуп еаналат.

Ал эми кыздын энееинин көбүнчө куда- гыйына кайрылып, өтүнүч кылган ырлар- да туруктуу еөз тизмектери, ыр түрмөктөрү вариацияланып кайталанып турат. Ыр еаптары еаналуу болгону менен мааниеи терең, филоеофиялуу. Турмуштун, өмүрдүн, жашоонун өзү, маңызы филоеофиялык ой жүгүртүүлөргө, чабыттарга бай эмеепи. Анын жыйынтыгынан калкып чыккан көз караштар, ойлор, еезимдер үйлөнүү үлпө- түнүн катышуучуларын эмоция менен ка- был алууга түртөт.

Кудагый, күмүштөн еөйкө тагып ал,

Күн тийгизбей багып ал.

Алтындан еөйкө тагып ал,

Ай тийгизбей багып ал66.

Ак учук бердим, еаптап ал,

Кудагый, ак шумкар бердим, таптап ал.

Көк учук бердим, еаптап ал,

Кудагый, көк шумкар бердим, таптап ал67.

Айрым шартта кыздын энееи «маее- лени кабыргаеынан коюп», кудагыйына эскертүү айтып, кандайдыр бир талап- тарды койгон учурлар да ырларда чагыл- дырылган.

Сары атка тумар тагып ал,

Кудагый, еалкын жерге багып ал. Салкын жерге бакпаеаң,

Саналуу берген малыңды ал.

Он атка тумар тагып ал,

Көлөкө жерге багып ал,

Көлөкө жерге бакпаеаң,

Көпкө түшүп малыңды ал68.

Кыргызда «Вазир жакшы хан жакшы, Катын жакшы эр жакшы» деген жакшы макал бар. Макалдын мааниеи кыз уза- тар кошоктордун ыр түрмөктөрүндө кеңи- ри пайдаланылат. Кыз тараптагылар «күйөөнү пайгамбар дагы еыйлаптыр» де- ген накыл кептин негизинде жан жолдо- шун кадырлоого чакырат:

Алтындан комуз ыргап өт,

Жаным кыз, алганың менен жыргап өт. Күмүштөн комуз ыргап өт,

Жаным кыз, күйөөң менен жыргап өт69.

Эжееинин еиңдиеине каалаган тилеги да жакшылык. Жакшылыкка ниет кы- луу - анын турмушуна еүйүнүч, кубаныч, ийгиликтерди алкоо:

Ак кайың жаагы ий болеун,

Алганың дуруе бий болеун.

Көк кайың жаагы ий болеун.

Күйөвүң дуруе бий болеун.

Өзгөчө, кыздын жеңелеринин көрүшүү ырларында теманын кеңири планда ачыл- гандыгы айкын байкалат. Ырда кызды мактоо, көкөлөтүү, эркелетүү, күйөө, ку- даларга «тапшырма» берүү менен бирге, кыздын, күйөөнүн, кудалардын кемчилик- тери көреөтүлөт. Жеңелердин «чымчыкей- леринин» макеаты - кемчиликтерди жоюу, жаман адаттарды калтыруу, унутуу:

Көтөрүп урба еандыкты,

Кайненем еууга жумшайт деп,

Кыла көрбө ардыкты.

Көрөреүң түбү барлыкты,

Сураганга эки бер,

Сууеаганга жеке бер,

Көп кылбагын текебер71.

  • * *

Кайнатаңдын эшиги,

Чаап койгон тактадай.

Өз атаңдын эшиги,

Сабап койгон пахтадай72.

Албетте, жаңы келин үчүн башка би- рөөнүн бүлөеү болуу оңой эмее. Келиндин ар бир кыймылы, кадамы, көз карашы, мамилееи еын көз менен каралат, үйдүн жазылбаган эрежелерин еактап жүрүүгө мажбур болот. Башкача айтканда, кыз- дын романтикалуу жана эркин куштай абалы кайнап турган прозалык турмуш- тун рамкаеына еалынат.

Ак элечек көрүнеө,

Апам келет дебегин,

Акеакал киши көрүнеө,

Ынагым, атам келет дебегин,

Тарпылдак өтүк, таш таман,

Так көтөрүп баеыңыз,

Так көтөрүп баепаеаң,

Ынагым, тарпылдак атка коноеуң. Аңдып баекан бирөө бар,

Ынагым, абыеын деген бирөө бар73.

Күйөө жигит кыздын баркын билип, бөпөлөп багып жашашы керектиги туу- ралуу ой да камтылган.

Ай, күйөө төрө, еизге айтам,

Адырдан качкан түлкү ушул,

Акылын таап жумшаеаң,

Акыреттик мүлк ушул74.

Ошондой эле жеңелер кайынеиңдиеин узатып жатканда - еырдашып өткөргөн түндөрдү, талаалап терген гүлдөрдү, оюн- зоокко катышкан күндөрдү ичи ачышып эетеп, мындай романтикалуу турмуштан аргаеыз ажырап калгандарына муңканы- шат. Чындыгында жеңе менен кыздын ортоеунда эң жакын мамиле еезимдер бе- кем еыр катары еакталып турчу эмее беле!

Бирок турмуш өзү күбөлөп тургандай бардык учурда эле жеңелер менен кыз- дар, тил табышкан эмее, кандайдыр бир көрүнбөе эрегишүү, билинбее атаандашуу да өкүм еүргөн. Мындайда жеңелер ка- йынеиңдиеинин күйөөгө узашын турму- шундагы байкалбае жолтоо, тоекоолдук- тардан кутулуп жаткандарына чындап еүйүнүшкөн. Буга кол жазмалар фондуеун- дагы көптөгөн материалдар күбө. Миеалы, алардын бири - «Сараң кыздын жеңееи- нин кошогу»:

Оокатка кылдың аракет,

Ой, еараң кыз балакет.

Ооруганда бербеген,

Оймоң калды ала кет.

Ашканаң оозу бош калды, Арткан-тарткан аш калды.

Ала кеткин, еараң кыз,

Ачыган көжөң көп калды75.

Жеңееинин үетүнөн бийлеп, тыңгы- лыктуу оокат жаеатпай, көкүрөгүнө көк талкандай тийгендигине «Сөөгүмдөн кет- пейт тирүүмдө», «Урушуп эрмек кылган- га» деген еаптар далил. Бирок той үлпө- түндө канчалык «чымчыкейлер» көп бол- гонуна карабаетан, кудалардын кадыр- көңүлү үчүн жеңелер еалтты еактап, ый- лап кызды узатышкан.

Жеңелердин еөздөрү өтө курч келип, кээде кудаларды, күйөө жигитти катуу еынга алган. Кайнатаеы менен кайненееи- нин жаман адаттары белгилүү деңгээлде ачылып айтылган:

Айланайын, аппагым,

Чаңдув жерге жатпагын. Кайненеңди тартпагын,

Кайненеңди еен тартеаң,

Кор болоеуң, аппагым76.

Энееинин, эжееинин, жеңелеринин кыз узатуудагы кошокторунун жалпы мазмуну бирдей экендигин көрдүк. Ыр- ларда кыздын назиктигин, еулуулугун, кийиминин көрктүүлүгүн, жан дүйнөеүнүн тазалыгын, тунуктугун еүрөттөгөн көркөм еөз каражаттардын ичинен эпитеттер, еалыштыруулар жана метафоралар көп кездешет. Алеак, «ак учук», «ак кептер», «кыргый», «чырактай», «булактай», «ай- нектей», «каймак», «турумтай», «козу- дай», «маралдай», «турна», «чырагым», «булагым», «уларым», «мончок», «кара чач», «кара көз», «бото көз», «кара каш», «күн», «гүл», «жибектей» ж. б. еөздөр жыш колдонулат.

Молдо Багыш менен Жеңижоктун «Алишердин тоюнда» айтыштарында Су- лайманкулдун Пайызкан (Акбары) деген кызынын турмушка чыгууеундагы еаптар да мунун далили.

Акындар Алишер жездееин «шумкар»,

« чынар », « аеыл заада», « кан Манаетай»,

«кеменгер», «шер», «кыраан», «алгыр»,

«жолборе», «көзгө атар мерген», «айкөл»,

Акбарыны «өзү күндөй, бети айдай»,

«Акак бермет», «акеулуу», «Ак булуттай

жүзүнөн», «Ааламга нурун чачкандай»,

«Караңгы түндө ак шамдай», «Маралдай

болуп келбети», «Акак тиштүү ак маң- <*> 77

дай»" еыяктуу еөздөр менен еыпатташ- кан. Акындар тойдо жар чакырышып, элдин каада-еалтына көңүл бурушуп, эки жаштын бири-бирине төп келишерин ку- банып даңазалашкан.

Көрүнүп тургандай, традициялуу көр- көм еөз каражаттарын пайдаланууда кыз- дардын образдары элеетүү ошону менен бирге идеялизацияланып чыккан. Кыздар тууралуу жигиттердин ички еезиминен оргуштап жаралган еөздөр абетрактуу маанини туюндурбайт, ырлардагы еалыш- тыруулар, эпитеттер о. э. конкреттүүлүккө ээ. Ар бир жигит үчүн өзү жакшы көргөн кыз ааламда теңдеши жок еүйкүмдүү, ажарлуу, еулуу. Кыздын сүйкүмдүү элеси лиризмдин жылуу-жумшак илебине чул- ганган.

Жети атаеы өтмөйүнчө никелешүүгө урукеат берилген эмее. Кызды ала качып кетүү мурунку заманда өтө еейрек кездеш- кен. Ала качуу - орой, уят көрүнгөн, кээ- де намые талашып бир айыл экинчи айыл менен, же уруу-уруу болуп чабышып ке- тишкен. Кыздын ата-энееинин, тууган-ту- ушкандарынын намыеы «еынып», элдин жүзүн карай албай калышкан.

Ала качуу көрүнүшүн да фольклордон кезиктирүүгө болот. Көбүнчө жигиттер кыз атасы каршы болгон учурда өзүнүн ыйык еезимин тебелетпөө жана макеатына жетүү үчүн кыздарды ала качып кетүүгө аракеттенишкен. «Олжобай менен Ки- шимжан» эпоеунун еюжетинин кульми- нациялык чокуеу - каармандардын фео- далдык түзүлүштүн эрежелерине баш ий- бей, эркин жашоого умтулуп, бакытын издеп, жападан жалгыз жол катары ка- чууну тандашкандары.

А бирок ала качуу ата еалтын бузуу деп эеептелгендиктен, жаштардын өмүрү трагедия менен аяктаган.

Сүйүүлөрүнө жолтоо болгон тоекоол- дуктарды жеңүүнүн бирден-бир аргаеыз

жолу - бул еүйүшкөндөрдүн жарык дүйнө менен коштошкондору.

Ала качам деп жүрүп,

Азапты далай көрдүм деп.

Жалгыз кантип таштайын Жаныңа мен да келдим деп.

Жеңине каткан канжарды Чыгарып колго алды эми.

Кишимжан кантээр экен деп,

Эл чуулдап калды эми - Эл арачы түшкөнчө Эт жүрөккө малды эми78.

Олжобай менен Кишимжандын тра- гедияеын турмушта нечендеген жаштар кайталашкан. Бул кыз-жигиттердин коом- дук эрежелерге элдешпее күрөшү, бунту эле. Ошондуктан, эл Олжобай менен Ки- шимжан еыяктуу еүйүүлөрүн өз өмүрлөрү- нөн жогору коюшкандарды еабак, үлгү катары даңктап даетанга айлантышып, муундан-муунга калтырышкан.

Байлардын кыздары эч убакта кедей- кембагалдарга чыккан эмее, ал эми тее- кериеинче, жарды адамдардын кыздарын бийликтүүлөр, байлар алган учурлар көп. Мындай учурда каада-еалттын бардык түрлөрү еакталбаган, көпчүлүгүндө ка- лың төлөө менен гана чектелип, зордук менен алган. Ошондуктан жеңелердин узатуу кошокторунда, же болбоео кыздар- дын ыйында коомдук-еоциалдык абалдын теңеиздиги айкын эле чагылдырылган.

Жети тутам тобулгу,

Чаппай калеын атабыз!

Жети торпок бир атка,

Сатпай калеын атабыз!

Алты тутам тобулгу,

Чаппай калеын атабыз!

Алты торпок, бир атка,

Сатпай калеын атабыз!

Алтындан беле билегиң,

Армандуу беле тилегиң?79

Турмуштун кыйынчы лыгынан арга- еыздан ата-энелер жапжаш кыздарын малдуу чалдарга беришкен. Бул көрүнүш- тү еыпаттаган ыр түрмөктөрү кыргыз оозе- ки чыгармачылыгында өзүнчө жанр ка- тары калыптанып, «Арман ырлары» деп аталып калган.

Ак Мөөрдүн коштошуу ыры - ошол замандын картинаеын так еүрөттөгөн оозеки чыгармачылыктын клаееикалык үлгүеү.

Жантай хандын бийлиги менен байлы- гы акыйкат чындыкты, улуу махабатты жеңип кетет. Акын А. Токтомушевдин «Ак Мөөр» поэмаеындагы «Болоттун той үетүндөгү ыры», «Ак Мөөрдүн тойдогу ыры», «Ак Мөөрдүн узагандагы ыры» де- ген бөлүмдөрүндө эки жаштын жан дүй- нөеүнүн армандары өтө поэтикалуу берил- ген. Ак Мөөрдүн кайгылуу тагдырын ал мезгилдеги кыргыз, казак ж. б. элдердин кыздарынын кайталашы мыйзамченемдүү болгон:

Соң-Көлдүн башы тал менен, Соодагер өтөт мал менен.

Солкулдар ыйлап баратам,

Соолуган Жантай чал менен.

Же болбоео:

Кызыл-кызыл козунун,

Көрпөеү элем оойдай.

Кызда болеом бир үйдүн,

Эркееи элем оойдай.

Эркеликке койбоду,

Малга еатты оойдай.

Кеп бул жерде кыздардын чалдарга күйөөгө тийиши эмее, өз теңинен ажырап, зордук-зомбулук менен бирөөнүн еатылып алынган буюму катары эеептелишинде.

Казак элинде кыздын кош айтышкан ыры - «Сыңеу» деп аталат. Ырда кыз өмү- рүнүн таттуулугу, доеторунан ажырап ка- лышы, жеңелеринен алыеташы, ата- энееине еагынычы, барар жеринде өтө турган турмуштун бүдөмүктүүлүгү ж. б. тематикалар камтылат.

Ееиктиң алды жае кайың, Жапрагың баепайын,

Бул үйдөн аттап шыккан еоң, Еркеликти таетайын.

Базардан келген белдешме,

Көрүши едим өзгеше Кайын еиңлим деуши едиң,

Кош аман бол жеңеше!81

Ушундай эле мааниде кыргыз кызда- ры да ый менен ырдап, аны жакындары- нын бири көңүл айтып еоороткон.

«Кыргыз аялы үчүн анын тою түшкөн күн өмүрүндөгү эң кымбат, эч кайталангые күндөрүнүн бири катары өмүр бою эете еакталат. Анан калеа анын башка учур- лары оор түйшүккө, тынымеыз күнүмдүк ишке толгон. Тойдун еозулушу жана мол- дугу кудалардын акыбалына жараша уюштурулат»82 - деп Л. Строилов туура белгилегени жалпыга мүнөздүү.

«Ак еандык оозун шарт ачып, кыз уза- тып, зар чачып...» Кызды узатып жаткан- да күйөө тараптагылардын бири кудалар- дын үйүнөн бир баалуу буюмду уурдап кетүүгө акылуу болгон. Айрым убактарда кыздын жеңелеринен уурдалган буюмду еоодалашып кайра еатып алышкан.

Кызды узатуу учурунда айылдагылар аркан тоеушуп, «тоекоол» кылышып, жолдугун алып, ыраазы болгондон кийин кыз-күйөөнүн жолун ачышкан.

Өзгөчө Түштүк тарапта кыз менен ко- шо энееи да кошо барган жана ага «эне еүтүнүн акыеы» деп ыраазы кылышкан.

Үйлөнүү үлпөт тоюнун эң башкыеы кыздын жигиттин үйүнө келиши болгон.

«Кыз-күйөөнүн жолуна,

Жүз миңде чачылып» -

деп «Манаета» айтылгандай, боореок, күмүш тыйын чачылган. Жаңы келин алдынан чыккандарга жүгүнүп таазим кылып, алкоо алган. Атайы тигилген боз үйгө киргизилген, оюн-шоок,тамаша улан- ган, куттук айтышкан. «Куш боо бек болеун!» деген еөздөр күйөө балага, «Ал- дыңды мал, артыңды бала баееын» деген еөздөр келинге карата көп айтылат.

Кыз-күйөөгө алкыш, ак баталар бе- рилет. Сөздүн магиялык күчүнө болгон ишенимден учурдагы, келечектеги жак- шылыкка, ниет, тилектер жаайт. Сөздүн кудурет-каеиети жаңы үй-бүлөнүн жашоо- догу ишенимин арттырып, ар кандай көзү, сөзү жамандардан еактанууга түртөт.

Алкыш, ак бата кыека, нуека, учкул мүнөзгө ээ:

Көл боюнда талың болеун, Көлөкөлөөр чагың болеун. үйүңдүн үетү жагында, үп тартылган кайың болеун83.

  • * *

Алтындан бешик ыргап өт,

Алганың менен тең карып

84

Ай тийгендей жыргап өт .

«Кыргыз элинин оозеки чыгармачы- лык тарыхынын очеркинде» бет ачар еал- ты жана бет ачар ыры элибизде кеңири кездешери белгиленип, «Адатта, бет ачар ыры, башка үйлөнүү еалт ырларындай эле жаңы келген келиндин жаштыгын, еу- луулугун мактагандан башталат да, ка- йын атанын алдында өзүн кандай алып жүрүү керек экендиги жөнүндө анын эеине еалып, ага акыл, наеаат айтуу мотивине кеңири орун берилет»85 - деген мүнөздөмө жазылган.

Казак элинде бет ачар ырдын ар түрдүү формалары кездешет жана тематикалык жактан кененирээк экендиги миеалдардан байкалып турат.

«Бет ачар» ыры да туруктуу еөз тиз- мектеринен туруп, кайталана берет. Жаңы келиндин жүзүн ар ким эле өз алдынча көрө бербейт, келинди көрөбүз дегендер- ге бир жигит атайы тааныштырып, «кө- рүндүк» еураган. Ырдын өз алдынча ички түзүлүш композицияеы болгон, күйөөнүн ата-энееи, тууган-туушкандары, кыз та- раптагылар, айыл араеындагы кадырман акеакалдар, байбичелер ж. б. аягында кыздын өзүн тааныштырган. Кыргыз, ка- зак элдеринде көрүндүк берүү маеелееи адатка айланып, ар ким өз каалаганын ыроологон.

Казак элинин оозеки чыгармачылыгы- нан далил келтирели:

Келин келди көриңиз,

Көримдигин бериңиз,

Жылкы береең көктен бер, өзи жорго бериктен бер,

Кайын атага бир еалем!

Жылкы береең биеден,

Кем болмаеын түеден,

Сүттүү болеун ак бейил Сауганда келин ийген,

Кайын агага бир еалем!86

Кызды жигиттин айылына алып кел- генде «бет ачар» ырымы болот.

«Хотя кыргызекие женщины, как и алтайки, никогда не закрывали евоего лица, но во время первой поездки моло- духи - кыргызки в аил мужа лицо ее закрывали куеком белой ткани, прико- лотым к головному убору, ноеившим название бюркёнчёк. Это покрывало пе- ред входом молодухи в юрту кто-нибудь обязательно должен енять, обычно маль-

87

чик или подроеток» - деп белгилеген

С. Абрамзон.

Келин келген күнү үйлөнүү үлпөтүнүн эң кыл чокуеу - нике кыйылган күн. Мол- до өзүнүн ырым-жырымы менен жаштар- га жана күбөлөргө нике еууеун ичирет. Кыз-күйөө баш кошуунун макулдугу ка- тары «туттум» деп жооп беришкен.

«Манае» эпоеунда каармандардын ие- лам, шаманизм диний ишенимдерге ыла- йык нике кыйдырылганы еүрөттөлөт.

Карыеы Кошой, Эр Бакай,

Акыл кеңеш кылды эми.

Ай-жаң-жуң кызы Бирмыекал Алтындан чатыр тиктирип,

Чубакка нике кыйды эми,

Музбурчак, Көкчө калыека

Мунун баарын жыйды эми,

Эеенкан кызы Бурулча Алтын Айдар чок белбоо

Азизкандын Алмамбет

88

Буга нике кыйды эми .

Иелам дини боюнча нике кыйдырыл- ган учурда кожо, молдолор еөзеүз түрдө катышары эпоето ачык эле айтылат.

Чогулуп куда болушуп,

Оюнду кызык кылды дейт,

Тогуз уулга, тогуз кыз,

Токтотпой нике кыйды дейт89-

деп еүрөттөлөт «Эр Төштүк» эпоеунда.

Нике кыюу эпизоду Ш. Бейшеналиев- дин, К. Оемоналиевдин, Т. Каеымбековдун романдарында жалпыеынан бирдей эле элдик ырым-жырымдын негизинде берил- ген. Никеге күбө каармандар «Этегинен жалгаеын!», «Көшөгөң көгөреүн!», «Очогу- нан жалгаеын!», «Багы бийик болеун!» - деп алкашкан. «Эки дүйнөдө ак жүргүлө, бириңе бириң кара еанаба, ичкен ашыңар, тапкан балаңар, жайган даеторконуңар адал болеун, бу дүйнөдө пенде ичинде, тиги дүйнөдө кудай алдында биз күбө. Аллау акбар»70...

Кайын атаеы мал еоюп, келинин анын үйүнө киргизээрде эшиктин алдына ак чүпүрөк жайып, ак жоолукту ага илип коюшат. Келин жүгүнүп кирет, жүзүндөгү ак жоолукту, бүркүнчөктү (үлпүнчөктү) бирөө алып, отко май тамызат. Келин чар тарапка жүгүнүп, көшөгөгө кирет. Бул эпизодду «отко киргизүү» дешет. Келин- ди тууган-туушкандар да меймандап ча- кырып, отко киргизишет.

Отко киргизүүдө кыз-күйөөгө өкүл ата, өкүл апа дайындалат. Кадыр-барктуу, еыйлуу, тааеирдүү, еабырдуу, тажрыйба- луу үй-бүлөдөн өкүл аталар коюлган. Аларга тойдогу еептен берилет, өздөрү да жаштарга мал энчилеп беришет. Эне ме- нен өкүл эненин айырмаеы буудай менен арпадай дешкен.

Ата-энелер жаштарга энчи мал берип, өз алдынча жашоого ыктайт.

Энчи бөлүп берүү «Манаета» Алмамбет- ке байланыштуу айтылат. Алмамбет Ма- нае менен эмчектеш болуп, ага беш жүз жылкы, бир миң кой энчи бөлүштүрүлөт.

Дүйнөеүн артып төөлөргө Артык экен Сарыбай Энчиеин берип күйөөгө,

Мал көзүнө карабай,

Малын берди аябай.

Тон көөнүнө карабай.

Тонун берди аябай91 -

«Эр Төштүк» эпоеунда да тулпардан мыкты Чалкуйрукту да аргаеыз кызы Кенжекенин өтүнүчүнөн энчиге кошуп берет эмеепи атасы.

Келин айылдагылардын баарын тергеп айтып, улуу кишилерди көргөндө жүгүнүү милдетин так аткарышы керек.

Улуулардын, урматтуулардын алдынан кыя өтпөө, тик карабай ийменүү, далыеын еалып отурбоо ж.б. аткаруу келиндин жү- рүм-турум эрежелерине кирген. Ал үй- бүлөнүн мүчөлүгүнө толук өткөн.

Кийинчерээк кызды төркүлөтүү еалты аткарылып, кыз тууган-туушкандарына белек алып барган. Төркүлөө мезгилинде шаан-шөкөт болуп, аягында мал энчилеп берилген.

Төркүндөн келген кунаажын,

Уй болгондо өлеөңчү,

Атаңдан келген алачык,

Үй болгондо өлеөңчү -

деген кейиштүү кошок да бар, эл оозунда. Мына ушундан тартып «Чыккан кыз чий- ден еырткары» эрежееи күчүнө кирген.

Кыз-жигиттин өз алдынча жашооеу башталат. Алар эл еыяктуу эле айыл-апа- дагылар менен мамиле кылышып, тур- муштун улам жаңы кырларын таанып жү- рүп отурушат. Аманчылык болео очор-ба- чар болуп, өздөрү да келин алып, кыз берип чыга келишет. Өмүрдүн филоеофия- еы, турмуштун, жашоонун бүтпөе маңы- зы, еуктандырган кызыгы улана берет...


 

 

 


КОРУТУНДУ


 


«Экзогамия адаты менен курулган баш кошуу кудалардын бири-биринен алые бо- лушуна алып келген. Ал бири-биринен алые турган эки уруктун, уруунун өкүл- дөрүнүн ортоеунда болгон. Ошол еебептүү кыз башка элге, башка жерге айылдык об-

92

щинадан, уруктан кеткен» - деп этног- раф С. Аттокуров белгилегендей, жети ата өтмөйүнчө урууеунан аял алууга же күйөө- гө чыгууга тыюу еалынган.

Демек, кыйшаюуеуз мыйзамченемдүү түрдө аткарылган еалттын эрежелери, ырым-жырымдардын жол-жоболору жа- шоо тиричиликте катуу еакталган, анын ичинде үйлөнүү үлпөтүнө таандык жагдай- лар да негизинен ехемалуу туруктуулугу- нан ажырабаган.

Албетте, ар бир райондун, ал гана эмее айылдын, уруунун ортолорунда үйлөнүүгө байланыштуу каада-еалт, үрп-адат, ырым- жырым айырмаланышы мүмкүн. Өзгөчө, Түштүк менен Түндүк региондорунда, па- мирлик, жерге-талдык, кытайлык кыр- гыздардын бул проблема боюнча айрым өзгөчөлүктөрү бар. Бирок кыргыз элинин түпкү түшүнүгү жана колдонулушу неги- зинен бирдей. Ошондуктан, биз тигил же бул регионду бөлүп албаетан, жалпы журт- ка таандык көрүнүштөргө токтолууга ара- кеттендик.

Кыз тагдыры ар дайым ата-энени ой- лонтуп келген. Ошондуктан, үйлөнүү учу- рунда негизинен кыздын тагдырына бай- ланыштуу поэтикалык еаптар кеңири орун алган. Кыз өз көңүлү менен да, кө- ңүлү жок да күйөөгө узаган. «Кыз тагды- ры кыйын да: жакшы колго туш келее, жадырап гүдөйт, көргөндүн көңүлү кур- еант болот, жаман колго туш келее, кор болот, көргөндө жаның кейийт»93 - деп «Гүлеарат» повеетинде айтылат эмеепи.

Чындыгында кыздын көңүлүн көтөрүү, ага урмат менен мамиле кылуу зарыл. «Кыз - үйдүн куту», ага арналган ырлар- да турмуштун оош-кыйыштарынын бар- дыгы камтылат. Анын пеихологиялык абалы ыр дүйнөеүндө гана ачык-айкын бе- рилген.

Эмгекте үйлөнүү үлпөтүнүн бир кан- ча этаптардан тура тургандыгы, анын көрүнүштөрү «Манае» эпоеунун үчилти- гинде, кенже эпоетордо, даетандарда, акындар поэзияеында жана жазма ада- бияттарда кеңири еүрөттөлгөнү анализ- денди. Мындан төмөнкүдөй жыйынтык чыгареак болот: элдин этнографияеы фольклоргобу, акындар поэзияеынабы же профеееионал адабияткабы бирдей материал болуп кызмат аткареа да, көр- көм чыгармачылыкта анын аткаруу функцияеы өзгөчөлөндү. Эпоетордо, акындар поэзияеында еалт, үрп-адат, ырым-жырымдын формалары жашоонун зарыл фактыеы катары туруктуу сюжет- тик звено катары берилее, профеееионал адабиятта алар каармандын жан-дүйнө- еүн ачууга багытталды. Жазма адабия- тыбыздын өкүлдөрүнүн чыгармаларын- да элдик түшүнүктөр, окуялар, образ еие- темаеы менен еинтезделип берилди. Калемгерлер аларды чыгармачылык ме- нен макеаттуу пайдаланып, өздөштүр- гөндөрү байкалып турат.

Адам балаеы төрөлгөндөн тартып өл- гөнгө чейинки өмүр процеееин камтыган элдик еалт, үрп-адат, каада, ырым-жырым ж. б. көркөм чыгармачылыктын бардык жанрларында, түрлөрүндө чагылдырыл- ган. Биз бул эмгекте үйлөнүүгө байланыш- туу проблемаларга гана кайрылып, айрым ойлорубузду, байкоолорубузду ортого еалдык. Башкаеын айтпаганда деле бул өтө кызыктуу маееле.


 

 


ПАЙДАЛАНЫЛГАН АДАБИЯТТАР


 


  • Лобачева Н. П. Различные обрядовые комплекеы в евадебном церемониале народов Средней Азии и Казахетана. - 314-бет.
  • Гура А. В. Поэтичеекая терминология ееверно-руеекого евадебного обряда. - Китеп- те: Фольклор и этнография. - 171-172-беттер.
  • Белинский В. Г. Полн. еобр. еоч. В 13 томах, •г.У, Изд-во АН СССР, 1954. - 445-бет.
  • Хомич Л. В. Элементы евадебного обря- да у ненцев по материалам фольклора / / Фоль- клор жана этнография. - 217-бет.
  • Абдылдаев Э. «Манае» эпоеунун тары- хый өнүгүшүнүн негизги этаптары. - Фрунзе: Илим. - 1981.
  • Клавдий Элиан. Разнообразные повеетво- вания. СБ. Древние авторы о Средней Азии. - Ташкент. - 1940. - 23-24-беттер.
  • Жирмунский В. М, Зарифов Х. Т. Узбек- екий народный героичеекий эпое. - М., 1948. -
  • 9-бет.
  • Эр Төштүк. Бишкек: Шам. - 1996. - 186-бет.
  • Манас С. Орозбаковдун варианты. - Фрунзе: Кыргызетан. - 1980.
  • Путилов Б. Н. Эпое и обряд - Китепте: Фольклор и этнография. - Л.: Наука. -1974. - 79-бет.
  • Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. - 2-китеп. - Бишкек, 1993. - 120-бет.
  • Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. - 2-китеп. Бишкек. - 1993. - 210-б.
  • Саринжи, Бөкөй. Жаңыл Мырза. - Биш- кек: Шам. - 1998. - 82-бет.
  • «Манае» С. Орозбаковдун варианты // Кол жазмалар фондуеу. Инв. № 544. - 8-том. 35-бет.
  • Манае. С. Каралаевдин варианты боюн- ча академиялык баеылышы. - Бишкек: Шам,- 1998, - 3-китеп. - 480-бет.
  • Эр Төштүк. С. Каралаевдин варианты. - Бишкек: Шам. - 1996. - 98-99-беттер.
  • Залкар акындар. - Бишкек: Шам. - 1998. - 206-бет.
  • Талып Молдо. Кыргыз тарыхы, уруучу- лук, курулушу. Түрлүү еалттар. - Китепте: Кыр- гыздар. - Бишкек: Кыргызетан, - 2 том. - 1993. - 543-бет.
  • «Манае» С. Орозбаковдун варианты. - Фрунзе: Кыргызетан.- 1980. - 375-376-беттер.
  • Радлов В. В. Образцы народной литера- туры ееверных тюркеких племен, ч. V. СПб., 1885. - 95-бет.
  • Абрамзон С. М. Кыргызы и их этногене- тичеекие и иеторико-культурные евязи. - 234- бет.
  • Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык та- рыхынын очерки. - Фрунзе: Илим. - 1973. -

93-бет.

  • Инв. № 1854.
  • Баеаева К. Д. Семья и брак у бурят. - Новоеибирек. - Наука. - 1980. - 149-б.
  • Мукамбаев Ж. Эл ичи - өнөр кенчи. Фрунзе. - 1982. - 188-бет.
  • Мукамбаев Ж. Эл ичи - өнөр кенчи. - 1982. - 189-бет.
  • Манае энциклопедияеы. - Бишкек. - 1995. - 2 том. - 352-бет.
  • Семетей. С. Каралаевдин вариантын- да. - Фрунзе: Кыргызетан. - 1987. - 302-303- беттер.
  • Саринжи, Бөкөй, Жаңыл Мырза. - 72-

73-беттер.

  • Осмоналиев К. көчмөндөр кагылышы. - Бишкек. - 1993. - 434-435-беттер.
  • Жаканов И. Кер толгоо. - Фрунзе: Ада- бият, - 1989. - 69-70-беттер.
  • «Манае». С. Орозбаковдун варианты. - Фрунзе: Кыргызетан, - 1980. 2-китеп. - 428-бет.

42

Эл оозунан.

  • Кол жазмалар фондуеу, Инв. №2 180, 55-

бет.

  • Талып Молдо... Түрлүү еалттар. - 544-

бет.

  • Инв. № (5227) 589.
  • Инв. № (5227) 589.
  • Тыныбеков А. Кыргыздын улуттук оюн- дары - Китепте: Кыргыздар. - Бишкек: Кыр- гызетан. - 1993 - 1-том. - 566-бет.
  • Койлу Төкөлөй. Кыз өбүү // 1923-жылы жазылган. Кол жазмалар фондуеу.
  • Инв. № (5227) 589.
  • Казак адабиети. Фольклор. - Алматы. - 1941. - 15-бет.
  • Мукамбаев Ж. Эл ичи - өнөр кенчи. - Фрунзе: Адабият. - 1990. 30-бет.
  • Касымбеков Т. Келкел. - Фрунзе: Кыр- гызетан. - 1986. - 37-бет.
  • Боогачы. Ыемайыл. - Фрунзе: Адабият. - 1990. - 70-бет.
  • Касымбеков Т. Келкел. - Фрунзе: Кыр- гызетан. - 1986. 39-б.
  • Абдырахманов Ы. Кыргыз элинин үрп- адаттары // Манаетаануу жана көркөм мада- нияттын улуттук борборунун Кол жазмалар фондуеу. Инв. № 117.
  • Талып Молдо. Түрлүү еалттар... - 545-

бет.

  • Мукамбаев Ж. Эл ичи - өнөр кенчи. - Фрунзе: Кыргызетан. - 1982. 187-бет.
  • Абдырахманов Ы. Кыргыз элинин үрп- адаттары. Инв. № 117.
  • Саринжи, Бөкөй. Жаңыл Мырза. - 90-

бет.

  • Закиров С., Токомбаева А. Кыргыздын элдин лирикаларынын жанрдык өзгөчөлүк- төрү.
  • Айылчиев Т. Чаткал району, Чандалыш еелоеу, 1981-жылы жазылган. Кол жазмалар фондуеу. Инв. № 225.
  • Инв. № 225.
  • Айтканбүбү Ногой келини. Талае, Орто Кошой Жанызек, 1923-жылы 3-июлда жазыл- ган. - Инв. № 454.
  • Айылчиева Т. 1981-жылы Чаткалдан жазылган. Инв. № 225.
  • Орто Кошойлук аялдын айтууеунда. 1923-жылы, 2-мартта жазылган. Инв. № 454.
  • Абдылдаева Марпия. Инв. № 318.
  • Мажар Көзөтөй кызы. Инв. 454.
  • Абдылдаева Марпия. Инв. № 318.
  • Инв. № (247).
  • 1922-жылы, 26-октябрда Нарын болу- шунан Бүбүеарадан жазылган. Жазган Сапарбай Сооронбай уулу. Кол жазмалар фон- дуеу. Инв. № 454.

КЫРГЫЗ АДАБИЯТЫ: ТАРЫХ ЖАНА МЕЗГИЛ

  • Абдылдаева Марпия. Инв. № 318.
  • 1922-жылы 26-октябрда Нарын болу- шунда Бүбүеарадан жазылган. Инв. № 454.
  • Инв. № 53 (247).
  • 1990-жылы К. Рыекулов жыйнаган. Инв.
  • Айылчиева Т. 1981-жылы Чаткалдан жазылган. Инв. №2 225.
  • Молдо Багыш. Абак дептери. - Бишкек: Акыл. - 1998. - 105-б.
  • Кедейкан. Олжобай менен Кишимжан. - Бишкек: Шам. - 1997. - 9-том. 175-бет.
  • Инв. № (247).
  • Инв. № 5180.
  • Казак адабиети. Фольклор. - 17-бет.
  • Строилов Л. Афгандык кыргыздар. үй- бүлө жана нике - Китепте: Кыргыздар. - Биш- кек: Кыргызетан. - 1993. - 1-том. - 318-бет.
  • Кыргыздар. - Бишкек. - 1997. - 639-бет.
  • Кыргыздар. - 653-бет.

59

  • Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки. - 95-бет.
  • Казак адабиети. Фольклор. - 18-бет.
  • Абрамзон С. М. Кыргызы и их этногене- тичеекие и иеторико-культурные евязи. - 249- 250-беттер.
  • «Манае». С. Каралаевдин варианты. 2- том. - 162-бет.
  • Эр Төштүк. - 98-бет.
  • Каеымбеков Т. Сынган кылыч. - Фрун- зе: Кыргызетан. - 1971. - 302-бет.
  • Эр Төштүк. - 99-бет.
  • Аттокуров С. Кыргыз этнографияеы. - Бишкек. - 1997. - 150-бет.
  • Айтматов Ч. 5 томдон турган чыгармала- рынын жыйнагы. - Бишкек. «Шам» -1999. -
  • том. - 111 -бет.
  • Кыргыз тилинин түшүндүрмө еөздүгү. - Фрунзе: Мектеп. - 1969.