İslâm âleminde Ashâb-ı kirâmdan sonra yetişen büyük âlimlerin en başta gelenlerinden. Ehl-i sünnetin reisidir. Ehl-i sünnetin amelde dört hak mezheb imamlarından birincisi ve Hanefî mezhebinin imamıdır. İsmi, Nu'mân bin Sâbit bin Zûta el-Kûfî”dir. 80 (m. 699) senesinde Kûfe'de doğdu. 150 (m. 767)'de yetmiş yaşında iken Bağdât'da şehîd edildi. Lakabı İmâm-ı Azam, Künyesi Ebû Hanîfe'dir. "Ebû" baba demektir. "Hanîf" doğru inanan, İslâmiyete sarılan kimse demektir. Ebû Hanîfe hakiki müslümanların babası, ya'nî imâmı demektir. İmâm-ı Azamın Hanîfe isminde bir kızı yoktu. Babasının adı, Sâbit'dir. Acemistan'ın (İran'ın) ileri gelenlerinden bir zâtın soyundan olup, Fârisoğullarındandır. Dedesi Zûta, İslâm dinini kabul etmiş ve Hz. Ali'ye ikrâmda bulunmuştur. İlim sahibi, sâlih ve kıymetli bir zât olan babası Sâbit, Hz. Ali ile görüşmüş, kendisi ve zürriyeti için duâsını almıştır.
     İmâm-ı Azam, Kûfe'de doğup büyüdü ve orada yetişti. Ailesinden çok üstün bir terbiye ve din bilgisi aldı. Küçük yaşta Kur'ân-ı kerîmi ezberledi ve Arapçanın o zaman tasnif edilmekte olan sarf, nahiv, şiir ve edebiyatını öğrendi. Gençliğinin ilk yıllarında, Ashâb-ı kirâm'dan 93 (m. 711) senesinde vefât e-den Enes bin Mâlik'i, 87 (m. 705) senesinde vefât eden Abdullah bin Ebî Evfâ'yı, 85 (m. 703)'de vefât eden Vasile bin Eska'ı, 88 (m. 706)'de vefât eden Sehl bin Sâide'yi ve" 100 (m. 718)'de en son Mekke'de vefât eden Ebu't-Tufeyl Âmir bin Vâsile'yi görmüştür. Bunlardan hadîs dinlemiştir. O zaman Kûfe, Irak'ın büyük şehirlerinden ve bir çok sahâbînin yaşamış olduğu önemli ilim merkezlerinden idi. Eski medeniyetlerin yatağı olan Irak'da değişik dinlere ve sapık i'tikâdlara mensûb çeşitli kavimler yaşıyordu. Ayrıca i'tikâdı bozuk olan şia ve mutezile burada ortaya çıkmış, çölde hariciler türemişti. Diğer taraftan Ashâb-ı kirâmla görüşüp onlardan Ehl-i sünnet i'tikâdını ve din bilgilerini öğrenip, nakleden Tâbiînin büyükleri de orada bulunuyordu. Diğer taraftan hükümet güçlerini ele geçirmek isteyen fırkalar arasında da çetin bir mücâdele sürüp gidiyordu. İmâm-ı Azam böyle bir muhitte, ilk gençlik yıllarında babası gibi önce ticâretle meşgul olmaya başladı. Bir taraftan da sık sık âlimlerin meclisine gidip onları dinliyordu. Bu âlimler kargaşalıkları ve fitneleri ortadan kaldırmak için Ehl-i sünnet i'tikâdını yayıyorlar ve sapık fırkalarla mücâdele edip onların bozuk fikirlerini çürütüyorlardı. Kûfe genellikle bu tip münazaralara sahne oluyor, hattâ bu münazaralar meclislerden çarşıya pazara taşıyordu. Henüz çok genç yaşta olan İmâm-ı Azam da, ailesinden ve gittiği ilim meclislerinden aldığı din bilgileriyle ba'zan münazaralara katılıyordu. O'nun üstün kabiliyeti, keskin zekâsı, derin anlayışı ve çabuk kavrayışlılığı yüzünden okunuyordu. Daha ilim tahsiline başlamadığı halde sapık fırkalara mensûb olanlarla yaptığı münâzaralardaki ikna kabiliyeti ve üstün başarıları, zamanın büyük âlimlerinin dikkatini çekmişti. Onun bir cevher olduğunu anlayan âlimler, onu ilim öğrenmeğe teşvik ettiler. O da bu tavsiyelere uyarak ilim öğrenmeye başladı.

TAHSİLİ

     İmâm-ı Azam (r.a.) ilim tahsiline başlamasını şöyle anlatmıştır: "Bir gün zamanın âlimlerinden Ebû Amr Âmir bin Şerâhil-Şa'bî'nin yanından geçiyordum, beni çağırdı ve bana: "Nereye devam ediyorsun?" dedi. Ben de: "Çarşıya, pazara" dedim. "Maksadım o değil, ulemâdan (âlimlerden) kimin dersine devam ediyorsun?" dedi. "Hiçbirinin dersinde devamlı bulunamıyorum." dedim, "İlim ile uğraşmayı ve âlimler ile görüşmeyi sakın ihmâl etme! Ben senin zekî, akıllı ve kabiliyetli bir genç olduğunu görüyorum" dedi. O'nun bu sözü bende iyi bir te'sîr bıraktı. Çarşıyı, pazarı bırakıp, ilim yolunu tuttum. Allahü teâlânın yardımı ile Şa'bî'nin sözününün bana çok faydası oldu." İmâm-ı Şa'bî'nin tavsiyesinden sonra ilme sarılıp, ders halkalarına devam etmeğe başladı. İmâm-ı Azam önce kelâm ilmini (imân ve i'tikâdı) ve münazara bilgilerini Ebû Amr Âmir Şa'bî'den öğrendi. Kısa zamanda bu ilimlerde parmakla gösterilecek bir dereceye ulaştı. İmâm-ı Azamın talebesi Züfer bin Hüzeyl şöyle demiştir: "Hocam Ebû Hanîfe der ki; önce kelâm ilmini öğrendim. Bu ilimde parmakla gösterilir bir dereceye ulaştım... Daha sonra Hammâd bin Ebî Süleymân'ın ders halkasına katılarak fıkh ilmine başladım..." Fıkıh ilmine nasıl başladığını talebesi Ebû Yusuf ve diğer talebelerinin bir sorusu üzerine şöyle anlatmıştır: "Bu Allahü teâlânın tevfîk ve inayeti iledir. O'na dâima hamd olsun. Ben ilim öğrenmeye başladığım zaman bütün ilimleri göz önüne aldım. Her birini kısım kısım okudum. Neticesini ve faydalarını düşündüm... Sonra fıkıh ilmine baktım. Onda âlimler ile, fakîhler ile bir arada bulunmak, onlar gibi ahlâklı olmak var. Aynı zamanda farzları işlemek, dinin icaplarını yerine getirmek, ibâdet etmek de fıkıhı bilmekledir. Dünyâ ve âhıret onunla kaim... İbâdet etmek isteyen onsuz yapamaz. Fıkıh, ilimle a-meldir." İmâm-ı Azam, fıkıh ilmini Hammâd bin Ebî Süleymân'dan öğrendi. Onun derslerini takip ederken huzurunda gayet edebli oturur, söylediği her şeyi ezberlerdi. Hocası talebelerini müzâkere yoluyla yoklama yapınca, onun dersleri ezberlediğini görürdü ve benim yanımda ders halkasının başına Nu'mân'dan başka kimse oturmayacak buyururdu.
     İmâm-ı Azam, kelâm, münazara ve diğer ilimleri öğrenip fıkıh ilmini tahsile başladıktan sonra, i'tikâdî mes'elelerde insanları doğru yoldan ayırmakta olan sapık fırkalarla mücâdele etmiştir. Hattâ, bu maksatla Hint, İran ve Arap yarımadasının ticâret yollarının birleştiği Basra'ya da defalarca gidip, dehrî denilen inkârcılarla, Şia, Kaderiye ve diğer fırkalarla uzun münazaralar yaparak Ehl-i sünnet i'tikâdını yaymıştır.
     İmâm-ı Azamın hocası Hammâd bin Ebî Süleymân fıkıh ilmini İbrâhîm Nehaî'den, bu da Alkama bin Kays'dan, Alkama bin Kays da Abdullah bin Mes'ûd'dan, bu da Peygamberimizden (s.a.v.) öğrenmiştir. Hammâd bin Ebî Süleymân'ın derslerine yirmisekiz yıl devam edip emsalsiz bir dereceye ulaştı, daha ders aldığı sırada fıkıhda tanınıp meşhûr oldu. Bu hususta şöyle demiştir: "Ben ilim ve fıkıh ocağında yetiştim. İlim erbâbıyla beraber bulundum. Fıkıhda en değerli bir hocaya devam ettim." Hocası Hammâd'ın dersine devam ettiği sırada sık sık Hicaz'a gidip Mekke ve Medine'de çoğu Tâbiînden olan âlimler ile görüşür, onlardan hadîs rivâyeti dinler ve fıkıh müzâkereleri yapardı. İmâm-ı Azam'ın hocalarından en meşhûru, fıkıh ilminde hocası olan Hammâd bin Ebî Süleymân'dır. Kûfe'de ders aldığı diğer meşhûr hocalarından ba'zıları şu zâtlardır.
1. Âmir bin Şerâhil eş-Şa'bî; zamanının meşhûr hadîs ve tefsîr âlimi.
2. Süleymân bin Mihran el-A'meş; başta kırâat ilmi olmak üzere, tefsîr, hadîs, fıkıh ilimlerindemeşhûr âlim.
3. Ebû İshâk es-Sebîî, hadîs ilminde zamanının en meşhûr hadîs âlimi idi. Hadîs ilminde hâfız"yüzbin hadîs-i şerîfi senetleri ile bilen" derecesinde âlim idi.
4. Hâkim bin Uteybe, hadîs ilminde hâfız derecesinde âlim olup, Kûfe muhaddisi lakabıyla meşhûrdur. Ayrıca fıkıh ilminde de meşhûr âlimdir.
5. Seleme bin Kühey el-Hadramî, Kûfe'nin meşhûr hadîs âlimlerinden.
6. Mansûr bin Mu'temir et-Teymî, Kûfe'de hadîs ilminde hâfız derecesinde âlim idi.
     İmâm-ı Azam Kûfe'den başka diğer ba'zı şehirlerde de bulunmuştur. Ba'zan bir sene' süren bu seyahatlerinde Mekke, Medîne, Basra gibi meşhûr ilim merkezlerinde bulunan zamanın meşhûr âlimlerinden de ilim öğrenmiştir. Bilhassa hac için Mekke'ye gittiğinde oradaki meşhûr âlimlerden ilim öğrenmiştir. Ellibeş defa hac yapmıştır. Kûfe dışındaki diğer şehirlerde ilim öğrendiği hocalarından ba'zıları da şu zâtlardır.
1. Ata bin Ebî Rebâh, Tâbiînin büyüklerinden olup, meşhûr fıkıh âlimidir. Ashâb-ı kirâmdan yüz zâtı görmüştü. Mekke'de bulunuyordu. İmâm-ı Azamın (r.a.) en başta gelen hocalarındandır. İmâm-ıAzam bu hocası için şöyle demiştir: "Ata bin Ebî Rebâh, karşılaşıp görüştüğüm kimselerin en fazîletlile-rindendir." (Bkz. Ata bin Ebî Rebâh)
2. Amr bin Dinar el-Cumhî, hadîs ve fıkıh ilminde zamanının meşhûr âlimi.
3. İkrime Mevlâ İbn-i Abbâs, "Hıbr-ül-umme" Ümmetin âlimi lakabıyla meşhûr olup, Abdullah İbn-iAbbâs'ın azatlı kölesidir. Ondan ilim öğrenmiştir. Tefsîr ilminde pek meşhûr âlimdir. Ayrıca hadîs ve fıkıhilminde de âlim idi.
4. Ebû Zübeyr Muhammed, İmâm-ı Azamın hadîs-i şerîf öğrendiği bir zât olup, Ashâb-ı kirâmdançoğu ile görüşmüş onlardan hadîs-i şerîf dinleyip, rivâyet etmiştir. Hadîs ilminde hâfız derecesinde idi.
5. Nâfi' Mevlâ İbn-i Ömer; Hz. Ömer'in oğlu Abdullah'dan (r.a.) ilim öğrenmiş olup, Mısır'da meşhûr hadîs âlimi idi.
6. İbn-Şihâb ez-Zührî Muhammed bin Müslim; Ashâb-ı kirâmın gençlerinden ve Tâbiînin büyüklerinden hadîs-i şerîf dinleyip, rivâyet etmiştir. Hicaz ve Şam'da meşhûr hadîs âlimi idi. Hadîs ilminde hâfızidi. Hadîs-i şerîfleri ilk tedvin eden bu zâttır.
7. Kâsım bin Muhammed bin Ebî Bekr; Hz. Ebû Bekir'in torunudur. Hz. Âişenin yanında büyüdü.Fıkıh ve hadîs ilminde Medine'nin en meşhûr âlimlerinden idi. Ebuz-Zinad onun için "Fıkıh ve hadîs ilminde ondan daha âlim birini görmedim" demiştir. (Bkz. Kâsım bin Muhammed)
8. Hişam bin Urve ve Yahyâ bin Saîd el-Ensârî Medine'nin meşhûr âlimlerindendirler.
9. Eyyûb bin Keysan es-Sahtiyânî, Basra'da bulunan en meşhûr hadîs âlimlerinden idi.
10. Katâde bin Diame, Tâbiînin meşhûrlarından olup, hadîs ilminde hâfız idi. Basra'da yaşamıştır.
11. Bekir bin Abdullah Müzenî, Basra'nın meşhûr âlimlerindendi.
     İmâm-ı Azam (r.a.) ayrıca Ehl-i beytden, Zeyd bin Ali'den, Muhammed Bâkır'dan ilim öğrendi. Muhammed Bâkır ona bakıp, (Ceddimin şeriatini bozanlar çoğaldığı zaman sen onu canlandıracaksın, sen korkanların kurtarıcısı, şaşıranların sığınağı olacaksın. Şaşıranları doğru yola çevireceksin. Allahü teâlâ yardımcın olacak!) buyurmuştur.
     Tasavvuf ilmini de Silsile-i âliyye denilen evliyânın büyüklerinden olan Ca'fer-i Sâdık'dan öğrendi. Onunla sohbet edip feyiz alarak tasavvufda yüksek makama kavuştu. Ashâb-ı kirâmdan İbni Abbâs'ın ilmini Mekke fakîhi Ata bin Ebî Rebâh'dan ve İkrime'den, Hz. Ömer ve onun oğlu Abdullah'dan nakledilen ilimleri Abdullah bin Ömer'in azatlısı Nâfî'den öğrendi. Böylece, Ashâb-ı kirâmdan İbni Mes'ûd ve Hz. Ali'den nakledilen ilimleri de buluşup görüştüğü Tâbiînden öğrendi, ilimde hiç kimseye nasîb olmayan yüksek bir dereceye ulaştı.
     İmâm-ı Azam bir gün Halife Mansûr'un yanına girdi, orada bulunan Îsâ bin Mûsâ, Mansûr'a "Bugün dünyânın en büyük âlimi bu zattır" dedi. Halife Mansûr, "Ey Nu'mân, bu ilmi kimden aldın?" diye sorunca, O da şu cevâbı verdi: "Hz. Ömer'den ilim alanlar vasıtasıyla Hz. Ömer'den, Hz. Ali'den ilim alanlar vasıtasıyla Hz. Ali'den, Abdullah bin Mes'ûd'dan ilim alanlar vasıtasıyla da Abdullah bin Mes'ûd'dan aldım." Bunun üzerine Halife Mansûr, "Sen işini gayet sağlam tutmuşsun, ilmi asıl menbâından almışsın" dedi. İmâm-ı Azam başta Ashâb-ı kirâmın büyüklerinin ilim silsilesinden olmak üzere, dörtbin kişiden ilim öğrenip, bütün ilimlerde ve üstünlüklerde en yüksek dereceye ulaşmıştır. Şöhreti her yere yayılıp, zamanında bulunan ve sonra gelen bütün müctehidler, âlimler, üstün kimseler hattâ hıristiyanlar bile onu hep medh etmiş, övmüştür.
     İmâm-ı Azamın hocası Hammâd bin Süleymân vefât edince, hocasının talebeleri, arkadaşları ve halkın ileri gelenleri, onun yerini dolduracak âlimin, ancak İmâm-ı Azamın olduğunu görerek, ısrarla hocasının yerine geçmesini istediler, "İlmin ölmesini istemem" buyurup, ilim kürsüsüne oturdu. Hocası Hammâd bin Ebî Süleymân'ın yerine müftî oldu ve talebe yetişdirmeğe başladı.
     Dersleri ve Talebeleri: İmâm-ı Azam, hocası Hammâd'ın yerine geçince, ilmi, vakarı, üstün tevazuu, takvası, tatlı sözleri ve güler yüzüyle herkes tarafından sevilen ve dînî mes'elelerde insanların bütün müşküllerini çözen yegâne müracaat kaynağı oldu. Irak, Horasan, Harezm, Türkistan, Tuharistan, İran, Hind, Yemen ve Arabistan'ın her tarafından gruplar hâlinde gelen talebeler, fetva isteyenler ve dinleyicilerle etrafı dolup taşıyordu.
     İmâm-ı Azamın meclisinde halk tarafından sorulan suâllerin cevaplandırılması ve talebeler için verilen muntazam dersler olmak üzere iki türlü müzâkere yapılırdı. Her gün sabah namazını câmide kılıp öğleye kadar sorulan suâlleri cevaplandırır, fetva verirdi. Öğleden önce kaylûle (bir miktar uyuma) yapıp, öğle namazından sonra yatsıya kadar talebelere ders verirdi. Yatsıdan sonra evine gidip biraz dinlenir, sonra tekrar câmiye gelip sabaha kadar ibâdet ederdi. Sorulan suâllere cevap vermeden önce, mes'ele açık olarak müzâkere edilir, talebeleri suâli cevaplandırmaya çalışırdı. Mes'elenin müzâkeresi bittikten sonra, kendisi yeniden ele alıp gerekli düzeltmeleri yapar ve konuyu iyice izah ve tasvir ettikten sonra cevaplandırırdı. Cevapları verildikten sonra da fetvayı bizzat söylemek suretiyle ve anlaşılır ifâdelerle talebelerine yazdırırdı. Bu yazılar daha sonra fıkıh kaideleri hâline gelmiştir. Dînî bir mes'ele cevaplandırılıp halledilince şükür için tekbir getirirlerdi. Bu esnada Kûfe mescidi tekbir sadalarıyla çınlardı.
     Talebelerine verdiği muntazam dersleri ise çok mükemmel bir usûl ile yürütürdü. Bir taraftan fıkhın eski hâdiselere ait bilinen hükümleri takrir edilir (anlatılır) ve müzâkere yapılır, diğer taraftan yeni hâdiselere ait hükümler bulunurdu. Geçmiş ve yaşamakta olan hâdiselerin hükümleri takrir edilirken, bunlara benzeyen veya aynı cinsten olup da gelecekte vuku bulabilecek hâdiselere ait hükümler de araştırılıp bulunurdu. Dolayısıyla İmâm-ı Azamın derslerinde geçmiş ve yaşanmakta olan hâlin mes'elelerinden başka, geleceğe ait mes'elelere geçilmiş ve fıkhın küllî (genel) kaideleri tesbit edilmiştir. İmâm-ı Azamın ders halkasında çözülen fiilî ve nazari fıkıh mes'eleleri yarım milyona ulaşmıştır. Bunların içinde, fıkıh ilminin anlaşılmasına yarayan sarf, nahiv ve hesaba (fen ilimlerine) ait öyle ince mes'eleler de vardır ki, onların meydana çıkarılması ve çözülmesinde Arap dilinin ve cebir ilminin mütehassısları dahi âciz kalmışlar, hayranlıklarını ifâde etmişlerdir. Çözülen fıkhî mes'eleler cinslerine göre kısımlara (kitaplara), kısımlar da nevilerine göre bab ve fasıllara ayrılmıştır. Başta taharet bahsiyle ibâdetler, münâkehât, muamelât, hudûd (had cezaları), ukûbât, sulh, cihad ve devletler hukuku, ferâiz, ya'nî miras hukuku olmak üzere sıralanarak fıkıh düzenlenmiştir. Böylece İmâm-ı Azam, fıkıh ilmini ilk defa kollara ayırıp her branşın bilgilerini ayrı ayrı toplamış, usûller bulmuş, (ferâiz) ve (Şurût) kitaplarını yazmıştır. Ayrıca Ashâb-ı kirâmın Peygamberimizden (s.a.v.) naklen bildirdiği îmân, i'tikâd bilgilerini de toplayıp yüzlerce talebesine bildirdi. İlm-i kelâm, ya'nî îmân bilgileri mütehassısları yetiştirdi. İmâm-ı Mâturidî ondan gelen kelâm bilgilerini kitaplara yazdı. Yetiştirdiği talebelerin sayısı dörtbine ulaşmış olup, bunlardan yediyüz otuzu ilimde iyice yükselmiş, içlerinden kırk kadarı ictihâd derecesine çıkmıştır. Ba'zı müellifler onun derslerinde yetişen talebelerinin isim ve künyelerini, mensûb oldukları şehirlerini tespit edip, yazmışlardır.
     İmâm-ı Azam ticâretle de uğraşırdı. Talebelerinin ihtiyaçlarını kendi kazancından karşılardı. Talebelerine son derece şefkatli davranır, onların ilimde iyi yetişmeleri için büyük titizlik gösterirdi. Talebelerini o kadar mükemmel yetiştirmişti ki, başkalarının uzun zamanda buldukları hükümleri onlar kısa zamanda bulurdu. Bir defasında O'nun ders usûlünü ve talebelerini görmek için bir ilim heyeti Kûfe'ye gelmişti. Aralarında Tâbiînin büyüklerinin de bulunduğu bu heyet, onların bu üstünlüğünü, başarısını görerek büyük bir memnuniyetle ayrılmıştır. İmâm-ı Azam talebelerine, "Sizler benim kalbimin sevinci, hüznümün tesellisisiniz" buyururdu.
     Yaşadığı devir: İmâm-ı Azamın (r.a.) yaşadığı devir, Emevîler ve Abbasîler zamanına isabet etmektedir. Ömrünün elliiki yılını Emevîler, on sekiz yılını da Abbasîler devrinde geçirdi. Emevî devletinin son bulup, Abbasî devletinin kuruluşuna ve bu arada vuku bulan çeşitli hâdiselere şahit oldu. Bütün hâdiseler içerisinde İmâm-ı Azam, bir taraftan dîni öğrendi ve öğretti. Diğer taraftan da, Ehl-i sünnet i'tikâdında olan insanları, îmândan ayırmaya çalışan ve kendilerine dehriyyûn denilen dinsizlerle ve sapık fırkalarla mücâdele etti. Bunların başında Şia, Haricîler, Mürcie, Mûtezile, Cebriyye gibi fırkalar gelmekte idi. Bu fırkaların her biri ile yaptığı münazaralarda onları kesin delillerle susturuyordu. Hattâ ders verdiği sırada bile, ellerinde kılıçlarıyla yanına girip münazara edenler, aldıkları ikna edici cevaplar karşısında, ya doğru yola giriyorlar veya verecek cevap bulamayınca perişan bir halde çekip gidiyorlardı.
     Emevîlerin son zamanlarında Emevî valisi, İmâm-ı Azama devlet idaresinde bir vazife vermek isteyerek bu hususda zorlamıştır. Fakat İmâm-ı Azam bir takım sebeplerden dolayı bu vazifeyi asla kabul edemiyeceğini bildirmiştir. Bunun üzerine hapsedilerek işkence yapıldı. Daha sonra serbest bırakılınca, hicri 130 (m. 747) yılında Mekke'ye gidip orada altı yıl kadar kaldı. Mekke'de de talebelere ders ve fetva vererek ilmî mütâlâalar yaptı. Abbâsîlerin bir devlet hâline gelip kuvvetlenmesinden sonra Kûfe'ye döndü. Buradaki derslerine ömrünün son yıllarına kadar devam etti. Otuz yıllık müddet içinde verdiği derslerinde yetişen talebelerinin her biri o zaman çok genişlemiş olan İslâm dünyâsının her tarafına yayıldılar. Müftîlik, müderrislik, kadılık gibi çeşitli vazifelerle büyük hizmetler yaptılar. Böylece Peygamberimizin (s.a.v.) bildirdiği yol olan Ehl-i sünnet i'tikâdını ve fıkıh ilmini her tarafa yaydılar ve bu hususda kıymetli kitaplar yazdılar. İnsanlara doğru yolu gösterip se'âdete kavuşturdular. Bu hizmeti kendilerinden sonraki asırlara da aksettirdiler.
     Başta gelen talebeleri; İmâm-ı Ebû Yûsuf ismiyle meşhûr, Ya'kub bin İbrâhîm, Muhammed Şeybânî, Züfer bin Huzeyl, Hasen bin Ziyad, oğlu Hammâd, Abdullah bin Mübârek, Veki' bin Cerrâh, Ebû Amr Hafs bin Gıyas, Yahyâ bin Zekeriyya, Dâvûd-i Tâî, Esad bin Amr, Afiyet bin Yezîd el-Advî, Kâsım bin Ma'an, Ali bin Mushir, Müneddel bin Ali, Hibban bin Ali gibi yüzlerce âlimlerdir.
     İlimdeki üstünlüğü: İmâm-ı Azam (r.a.) ulûmu âliyye denilen yüksek din ilimlerinde en üstün derecede âlim idi. Kelâm ilminde ve i'tikâd bilgilerinde Ehl-i sünnetin reisidir.
     Fıkıh ilmindeki çok geniş bilgisini ve kıyasdaki harikulade kuvvetini ve akıllara hayret veren üstünlüğünü bildiren kitaplar sayılamayacak kadar çoktur.
     Tefsîr ilminde, müfessirlerin başı, üstadı, derecesinde idi. Âyet-i kerîmelerde bildirilen hükümleri ve derin incelikleri anlamak ve anlatmak hususunda müctehidlerin en başta gelenidir. Bu bakımdan tefsîr ilminde yüksek derecededir. Kur'ân-ı kerîmde i'tikâda, ibâdetlere, muamelata ve diğer hususlara ait binlerce meseleyi anlamakta en başta gelen müfessirînden biri de İmâm-ı Azam (r.a.)'dır.
     Hadîs ilminde ise büyük bir muhaddis ve derin ilim sahibi idi. (Bahr-ür-râık) kitabının sahibi olan İbnü Nüceym-i Mısrî, (Eşbâh) kitabında diyor ki, "İmâm-ı Şâfi'î, fıkh ilminde mütehassıs olmak isteyen, Ebû Hanîfe'nin kitâblarını okusun buyurdu." Abdullah İbni Mübârek diyor ki, "Fıkh ilminde Ebû Hanîfe gibi mütehassıs görmedim." Büyük âlim Mis'ar, Ebû Hanîfe'nin karşısında diz çökerek, bilmediklerini sorar öğrenirdi. "Bin âlimden ders aldım. Fakat, Ebû Hanîfe'yi görmeseydim, Yunan felsefesinin bataklığına kayacaktım" demiştir. Ebû Yûsuf buyuruyor ki, "Hadîs ilminde Ebû Hanîfe gibi derin bilgi sahibi olan kimseyi görmedim. Hadîs-i şerîfleri açıklamakta onun gibi bir âlim yoktur." Büyük âlim ve müctehid Süfyân-ı Sevrî buyuruyor ki, "Bizler, Ebû Hanîfe'nin yanında, doğan kuşu yanındaki serçeler gibi idik. Ebû Hanîfe, âlimlerin önderidir." Âli bin Âsım diyor ki, "Ebû Hanîfe'nin ilmi, zamanındaki âlimlerin ilmleri toplamı ile ölçülse, Ebû Hanîfe'nin ilmi fazla gelir." Yezîd bin Hârûn diyor ki, "Bin âlimden ders aldım. Bunların arasında Ebû Hanîfe gibi vera' sahibi olanını ve aklı, O'nun aklı kadar çok olanım görmedim." Şam âlimlerinden Muhammed bin Yûsuf Şâfi'î, "Ukûd-ül-cemân fi-menâkıb-in-Nu'mân" ismindeki kitabında, İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe'yi çok övmekte, Onun üstünlüğünü uzun anlatmakta ve Ebû Hanîfe, müctehidlerin reisidir demektedir. İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe buyurdu ki, "Resûlullahın hadîs-i şerîfleri başımızın tacı ve gözümüzün nurudur. Ashâb-ı kirâmın sözlerini arar, seçer ve onlara uyarız. Tâbiînin sözleri ise, bizim sözlerimiz gibidir."
     (Seyf-ül-mukallidîn âlâ a'nâk-il-münkirîn) kitabında mevlâna Muhammed Abdülcelîl, fârisî olarak buyuruyor ki, "Mezhebsizler (Ebû Hanîfe'nin hadîs bilgisi zayıf idi) diyor. Bu sözleri câhil olduklarını veya hased ettiklerini göstermektedir." İmâm-ı Zehebî ve İbni Hacer-i Mekkî buyuruyorlar ki; "İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe hadîs âlimi idi. Dörtbin âlimden hadîs aldı. Bunlardan üç yüzü Tâbiînin hadîs âlimi idi." İ-mâm-ı Şa'rânî, (Mîzân)'ının birinci cildinde diyor ki, "İmâm-ı Azamın müsnedlerinden üçünü inceledim. Hepsi, Tâbiînin meşhûr âlimlerinden rivâyet edilmiştir." Mezhebsizlerin, müctehid imamlara ve hele bunların en önde olanı İmâm-ül-müslimîn Ebû Hanîfe'ye olan hasedleri, kalblerini kör ve vicdânlarını yok etmiş olacak ki, bu İslâm âlimlerinin güzelliklerini, üstünlüklerini inkâr ediyorlar. Kendilerinde bulunmayan şeylerin başka sâlih kimselerde bulunmasını istemiyorlar. Bunun için, din imamlarımızın üstünlüklerini inkâr ediyorlar. Böylece, kendilerini hased hastalığına kapdırıyorlar. (Hadâık) kitabında diyor ki, "İ-mâm-ı Azam Ebû Hanîfe, ezberlediği hadîs-i şerîfleri yazardı. Yazdığı hadîs kitâblarını sandıklarda saklardı. Böylece hazırladığı birkaç sandığı hep yanında taşırdı. Az hadîs rivâyet etmesi, ezberlediği hadîs adedinin az olduğunu göstermez. Bunu ancak din düşmanı olan müte'assıb kimseler söyliyebilir. Onların bu taassubları ise, İmâm-ı Azamın kemâline şâhid olmaktadır. Çünkü, nâkısların kötülemeleri, âlimlerin kemâllerini gösterir. Büyük bir mezhebi kurmak ve yüzbinlerle suâli, âyet-i kerîmelerden ve hadîs-i şerîf-lerden delîl getirerek cevâblandırabilmek, tefsîr ve hadîs bilgilerinde derin ihtisas sahibi olmayanın yapacağı bir iş değildir. Hem de, bir benzeri, bir örneği olmadan nev'i şahsına münhasır, ancak onun gibi bir zâtın kurabileceği, yeni bir mezheb ortaya koymak, İmâm-ı Azamın tefsîr ve hadîs ilmlerindeki vukufunu, ihtisasını açıkça göstermektedir. İnsan gücünün üstünde çalışarak, bu mezhebi ortaya koyduğu için, hadîs-i şerîfleri ayrıca bildirmeye, râvîlerini saymağa vakit bulamaması, bu yüce imâmı, hadîs bilgisi zayıf idi gibi, hased taşları atarak lekelemeğe sebeb olamaz. Zâten dirayet olmadan rivâyet etmenin makbul olmadığı ma'lûmdur. Meselâ, İbn-ü Abdilberr (Dirayetsiz rivâyet, kıymetli olsaydı, çöpçünün bir hadîs söylemesi, Lokmân'ın aklından üstün olurdu) demiştir. İbn-i Hacer-i Mekkî, şâfi'î mezhebi âlimlerinden olduğu hâlde (Kalâid) kitabında diyor ki, "Büyük hadîs âlimi A'meş, İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe'den birçok mes'ele sordu, İmâm-ı Azam, suâllerinin her biri için hadîs-i şerîf’ler okuyarak cevap verdi. A'meş, İmâm-ı Azamın hadîs ilmindeki derin bilgisini görünce, (Ey fıkh âlimleri! Sizler mütehassıs tabîb, biz hadîs âlimleri ise, eczacı gibiyiz! Hadîsleri ve bunları rivâyet edenleri biz söyleriz. Bizim söylediklerimizin ma'nâlarını siz anlarsınız!) dedi. (Ukûd-ül-cevâhir-il-münife) kitabında diyor ki, "Ubeydullah bin Amr, büyük hadîs âlimi A'meş'in yanında idi. Birisi gelip, birşey sordu. A'meş bunun cevâbını düşünmeğe başladı. O esnada, İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe geldi. A'meş, bu suâli İmâm'a sorup cevâbını istedi. İmâm-ı Azam hemen geniş cevap verdi. A'meş, bu cevâba hayran olup, yâ İmâm! Bunu hangi hadîsden çıkardın dedi. İmâm-ı Azam, bir hadîs-i şerîf okuyup, bundan çıkardım. Bunu senden işitmişdim dedi. İmâm-ı Buhârî, üçyüzbin hadîs ezberlemişdi. Bunlardan yalnız onikibin kadarını kitaplarına yazdı. Çünkü, "Benim, söylemediğimi hadîs olarak bildiren, Cehennemde çok acı azâb görecektir." hadîs-i şerîfinin dehşetinden çok korkardı. İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe'nin vera' ve takvası daha çok olduğundan, hadîs nakl edebilmesi için çok ağır şartlar koymuştu. Ancak bu şartların bulunduğu hadîs-i şerîfi nakl ederdi. Ba'zı hadîs âlimlerinin meslekleri geniş, şartları hafif olduğu için, çok sayıda hadîs rivâyet etmişlerdir.
     Hiçbir hadîs âlimi, bu şartların ayrılığı sebebiyle başka âlimleri küçültmemiştir. Böyle olmasaydı, İmâm-ı Müslim, İmâm-ı Buhârî'yi incitecek birşey söylerdi. İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe'nin ihtiyatı ve takvası çok olduğu için, az hadîs rivâyet etmesi, ancak onu medh ve sena etmeğe sebebtir. el-Kavl-ül-fasl kitabında diyor ki, İmâm-ı Azamın rivâyet ettiği hadîs-i şerîfler on yedi adet değildir. Onun rivâyet ettiği hadîs-i şerîfler on yedi kitap teşkil etmiştir. Bunlardan her birine "Müsned-i Ebû Hanîfe" adı verilmiştir.
     İctihâdı (Mezhebi): Ehl-i sünnetin dört hak mezhebinden biri de İmâm-ı Azamın (r.a.) kurduğu Hanefî mezhebidir. Onun ictihâdını ve mezhebinin mahiyetini anlamak bakımından önce mezhebin tarifi ve izahı üzerinde durmak gerekmektedir. Mezheb; bir müctehidin dînî kaynaklardan çıkardığı hükümlerin hepsine denir. Müctehid âlim tarafından, îmânda ve amelde (ibâdetlerde ve işlerde) Allahü teâlânın rızâsına kavuşmaları için müslümanlara gösterilen yoldur. Bir müctehidin, İslâmiyeti kaynaklarından anlamak ve anlatmak hususunda takib ettiği usûller ve bu usûllere bağlı olarak çıkardığı hükümlerdir. Mezheb, lügatte gitmek, tâkib etmek, gidilen yol ma'nâlarına gelir. Genel olarak görüş, doktrin, akım ma'nâlarına da kullanılmıştır.
     İslâm dîninde, îmân edilecek şeylerde mezheblere ayrılmak yoktur. İslâmiyet, müslümanlardan Peygamber efendimizin (s.a.v.) inandığı ve bildirdiği gibi îmân etmelerini istemektedir. Peygamberimiz (s.a.v.) bir tek îmân bildirmiştir. Ashâb-ı kirâmın hepsi, O'nun bildirdiği gibi inanmış, i'tikâdda (inançta) hiçbir ayrılıkları olmamıştır. Peygamberimizin (s.a.v.) vefâtından sonra insanlar, İslâmiyeti Ashâb-ı kirâmdan işiterek ve sorarak öğrendiler. Hepsi aynı îmânı bildirdiler. Onların, Peygamberimizden naklederek bildirdikleri bu îmâna "Ehl-i sünnet i'tikâdı" denilmiştir. Ashâb-ı kirâm (r.a.) bu îmân bilgilerine, kendi düşüncelerini, felsefecilerin sözlerini, nefsânî arzularını, siyâsi görüşlerini ve buna benzer başka şeyleri; asla karıştırmadılar. Ashâb-ı kirâm, hepsinde kemâl derecede mevcut bulunan Allahü teâlâyı tenzih ve takdis etmek, O'nun bildirdiklerini tereddütsüz kabul edip inanmak, müteşâbih (ma'nâsı açık olmayan) âyetlerin te'vîline dalmamak... gibi vasıfları ile îmânlarını Peygamberimizden işittikleri gibi muhafaza ettiler, İslâmiyetteki îmân esaslarını insanlara, soranlara; saf, berrak ve aslı üzere tebliğ ettiler, bildirdiler.
     Ashâb-ı kirâmın Resûlullahtan naklen bildirdikleri bu tebliği olduğu gibi, hiç birşey eklemeden ve çıkarmadan kabul edip, böylece inanıp, onların yolunda olanlara "Ehl-i sünnet vel cemâat" fırkası, bu doğru ve asıl (hakîkî) İslâmiyet yolundan ayrılanlara da bid'at fırkaları (dalâlet fırkaları, bozuk, sapık yollar) denildi.
     Allahü teâlâ, bütün müslümanlardan tek bir îmân istemektedir. İslâmiyette, îmânda, i'tikâdda tefrikaya, ayrılığa izin verilmemiştir. Resûlullah efendimizin (s.a.v.) inandığı ve bildirdiği ve Ashâb-ı kirâmın naklettiği gibi îmân eden müslümanlara "Ehl-i sünnet ve'l-cemâat" veya tasaca "Sünnî" denir. Sünnî müslümanlara, mezheb imâmı olan büyük İslâm âlimleri tarafından Kur'ân-ı kerîm ve hadîs-i şerîflerde hükmü açıkça bildirilmemiş olan ba'zı ibâdetlerin ve günlük muamelelerin tarifinde ve yapılışında gösterilen ve Allahü teâlânın rızâsına kavuşturan yollara amelî mezhebler denilmiştir. Mezhem imâmı olan büyük İslâm âlimleri aralarındaki böyle ictihâd ayrılıklarına dînin sahibi izin vermiş ve bu hâl her zaman ve her yerde müslümanların İslâmiyete dosdoğru uymalarını temin ederek müslümanlar için rahmet olmuştur. Nitekim hadîs-i şerîfte, "Âlimlerin mezheblere ayrılması rahmettir" buyurulmuştur.
     İslâmiyet, hayatın bütün safhalarını içine alan bir hayat dinidir. Bir insanın ömrü boyunca yapacağı iş ve hareketlerin İslâm dininde mutlak surette bir hükmü vardır. Çünkü İslâmiyet, müslümanlardan her an ve her işinde Allahü teâlânın rızâsı üzere bulunmayı istemektedir. Bu ise önce, îmânın ve i'tikâdın doğruluğu ile olur. Böyle doğru bir îmâna, i'tikâda sahip olan müslüman, Ehl-i sünnet ve'l-cemâat yolundadır. Ancak sâlih ve kâmil bir müslüman olmak için her türlü iş ve harekette de Allahü teâlânın rızâsını gözetmek şarttır. Ameli mezhebler, Ehl-i sünnet olan müslümanlara fiil ve işlerinde Allahü teâlânın râzı olduğu usûlleri, yolları gösterirler.
     Allahü teâlâ Kur'ân-ı kerîmde insanlara îmân etmelerini emretmekte ve inananların da sâlih ameller işleyerek rızâsını kazanmalarını istemektedir. Ashâb-ı kirâm (ilk müslümanlar) îmân ettikten sonra, her işlerinde çok büyük bir hassasiyetle Allahü teâlânın rızâsını aradılar. Kur'ân-ı kerîmde açıkça bildirilen emirleri (farzları) eksiksiz olarak ve hulûs-i kalb ile yerine getirdiler. Açıkça bildirilen yasaklardan (haramlardan) şiddetle kaçındılar.
     Peygamber efendimiz (s.a.v.) Kur'ân-ı kerîmi, hadîs-i şerîfleri ile açıklayarak doğru anlaşılmasını temin etti. Ashâb-ı kirâm, Kur'ân-ı kerîmden anlayamadıklarını gelir, Peygamber efendimize sorar, öğrenir ve işlerini ona göre yapardı. Kur'ân-ı kerîmde açıkça bildirilmeyen hususlarda, Peygamber efendimiz nasıl yapıyorsa ve nasıl yapılmasını istiyorsa öylece tatbik ederlerdi. Bu Resûlullaha tâbi olmak Ashâb-ı kirâmda öylesine yüksek bir seviyede idi ki; Kur'ân-ı kerîme ve Resûlullahın sünnetine uymayan bir işi yapmaktan korkarlar, ürperirler ve şiddetle kaçınırlardı. Şayet karşılarına âyet-i kerîme ve hadîs-i şerîf ile açıkça bildirilmeyen bir iş çıkarsa kendileri ictihâd eder, bu işde Allahü teâlânın rızâsını araştırır ve bulduklarına göre amel ederlerdi. Nitekim Peygamber efendimiz, uzak yerlere vali ve kadı (hâkim) olarak gönderdiği Ashâbına, Kur'ân-ı kerîmde ve hadîs-i şerîfte hükmünü açıkça bulamadığı mes'ele hakkında ictihâd etmesini emir buyurdu. Buna Muaz bin Cebel'i vali olarak Yemen'e gönderirken aralarında geçen şu konuşma en güzel misâli teşkil ediyor: Peygamber efendimiz Muaz bin Cebel'e şöyle buyurdu:
     - Yâ Muaz! Karşına çıkan bir işde neye göre hüküm vereceksin?
     - Allah'ın kitabı (Kur'ân-ı kerîm) ile, yâ Resûlullah.
     - Yâ Kur'ân-ı kerîmde açıkça bulamazsan?
     - Resûlullahın sünneti ile.
     - Ya Resûlullahın sünnetinde de açıkça bulamazsan?
     - O zaman ictihâd ederim, yâ Resûlullah! dedi.
     Bunun üzerine Peygamberimiz (s.a.v.), "Resûlünün elçisini, kendi râzı olduğunda ve Resûlünün râzı olduğunda muvaffak kıtan Allaha hamd olsun" buyurdu.
     Ayrıca, vahiy ile bildirilmeyen işlerde de bizzat Resûlullah ve Ashâb-ı kirâm ictihâd ediyorlar, Ashâb-ı kirâmın ictihâdının Resûlullahın ictihâdına uymadığı da oluyordu. Meselâ; Bedir'de alınan esirlere yapılan muamele hakkında Peygamber efendimiz ile Hz. Ebû Bekir fidye alınarak salıverilmelerini, Hz. Ömer de öldürülmelerini ictihâd etmişlerdi. Allahü teâlâ, Hz. Ömer'in ictihâdına uygun olanı, vahiy ile bildirdi.
     Ashâb-ı kirâmın hepsi müctehid idiler. Onlar din bilgilerini bizzat Resûlullahtan (s.a.v.) aldılar. O'nu bizzat görmenin, O'nun sohbetinde bulunmanın kazandırdığı çok yüksek ma'nevî kemâllere (olgunluklar, üstünlükler) erdiler. Nefisleri mutmainne olup, her biri ihlâs, edeb, ilim ve irfanda Ashâbdan olmayanlardan hiçbir âlimin ve evliyânın sahip olamayacağı üstünlüklere kavuştular. Her birinin hidâyet yıldızları olduğu hadîs-i şerîfle bildirildi. Hepsinin imânı, i'tikâdı bir idi. Haklarında nass (âyet ve hadîs) bulunmayan mes'elelerde ictihâd ettiler. Her biri, amelde mezheb sahibi idiler. Çoğunun ictihâdlarından çıkardıkları hükümler birbirine benzerdi. İctihâdları toplanıp, kitablara geçirilmediği için mezhebleri unutuldu. Bunun için bugün Ashâb-ı kirâmdan herhangi birinin mezhebine uymak mümkün değildir.
     İslâmiyeti Ashâb-ı kirâmdan öğrenen Tâbiîn ve bunlardan öğrenen Tebe-i tâbiînden de din bilgilerinde yükselip, mutlak müctehidlik derecesine ulaşan büyük imamlar yetişti. Bunlar da amelde mezheb sahibi idiler ve her birinin ictihâdlarından meydana gelen hükümlere, o âlimin mezhebi denildi. Bu âlimlerden de çoğunun mezhebi kitaplara geçirilmediği için unutuldu. Yalnız dört büyük imâmın ictihâdları, talebeleri tarafından kitaplara geçirilerek muhafaza edildi ve müslümanlar arasında yayıldı. Yeryüzünde bulunan bütün müslümanlara doğru yolu gösteren ve İslâm dînini değişmekten, bozulmaktan koruyan bu dört imâmın birincisi İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe, ikincisi İmâm-ı Mâlik bin Enek'tir. Üçüncüsü İmâm-ı Mu-hammed bin İdrîs Şâfiî, dördüncüsü Ahmed bin Hanbel'dir.
     Ehl-i sünnet i'tikâdında olan bu dört imâmdan İmâm-ı Azamın yoluna (Hanefî Mezhebi), İmâm-ı Mâlik'in yoluna (Mâlikî Mezhebi), İmâm-ı Şâfiî'nin yoluna (Şâfiî Mezhebi), İmâm-ı Ahmed bin Hanbel'in yoluna da (Hanbelî Mezhebi) denilmiştir. Bu gün bir müslümanın Allahü teâlânın rızâsına uygun ibâdet ve iş yapabilmesi, ancak bu dört mezhebden birine uyması ile mümkündür. Her müslümanın ictihâd yaparak Kur'ân-ı kerîm ve hadîs-i şerîflerden hüküm çıkaracak büyük bir İslâm âlimi, ya'nî mutlak müctehid olması hem mümkün değildir, hem de Hicrî dördüncü asırdan sonra böyle bir âlim yetişmemiştir. Kur'ân-ı kerîmden herkesin kendi aklına göre ma'nâ verip, hüküm çıkarması da yasak edilmiştir. Hadîs-i şerîfte; "Kur'ân-ı kerîmden kendine göre ma'nâ çıkaran kâfir olur." buyuruldu. Kur'ân-ı kerîmdeki hükümlerin hepsini, müctehid olan din âlimleri bile çıkaramayacakları için Resûlullah (s.a.v.) efendimiz, Kur'ân-ı kerîmin hükümlerini hadîs-i şerîflerle açıklamıştır. Kur'ân-ı kerîmi ancak Resûlullah açıkladığı gibi, hadîs-i şerîfleri de yalnız Ashâb-ı kirâm ve müctehid imamlar anlayabilmişler ve açıklamışlardır. Allahü teâlâ Kur'ân-ı kerîmde Enbiyâ sûresi yedinci âyetinde; "Bilmiyorsanız, zikir ehline (âlime) sorunuz" ve yine "Ey akıl sahipleri! Akıl erdiremediğiniz mes'elelerde, onları bilen ve derinliklerine tam ermiş olanlara tâbi olunuz!" buyurmaktadır. Hadîs-i şerîfte; "Bilmediklerinizi bilenlerden sorunuz. Cehaletin ilâcı sorup öğrenmektir." buyuruldu. Bu âyet-i kerîmeler ve hadîs-i şerîf, ibâdetlerin ve işlerin nara! yapılacağını bilmeyenlerin bilenlerden sorup öğrenmelerini emretmektedir. Ya'nî avamın mutlak müctehidlerden sorup öğrenmesi lâzımdır.
     İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe, İmâm-ı Mâlik, İmâm-ı Şâfiî ve İmâm-ı Ahmed bin Hanbel, Kur'ân-ı kerîmden ve hadîs-i şerîflerden ictihâd ederek, İslâm dinindeki emirleri, yasakları, helâlleri, harâmları açıkladılar.
     İslâmiyette bütün din bilgileri dört kaynaktan çıkarılmıştır. Bunlar (Kur'ân-ı kerîm), (Hadîs-i şerîfler), (İcmâ-ı ümmet) ve (Kıyas-ı fukahâ)'dır. Bütün müctehidler, bir işin nasıl yapılacağını, Kur'ân-ı kerîmde açık olarak bulamazlarsa, hadîs-i şerîflere bakarlar. Hadîs-i şerîflerde de açıkça bulamazlarsa, bu iş için (İcmâ') var ise, öyle yapılmasını bildirirler. İcmâ' sözbirliği demektir. Ya'nî, bu işi, Ashâb-ı kirâmın hepsinin aynı suretle yapması veya söylemesi demektir. Ashâb-ı kirâmdan sonra gelen Tâbiînin de icmâı delildir, senettir. Daha sonra gelenlerin, yaptıkları, söyledikleri şeye icmâ denmez.
     Bir işin nasıl yapılması lâzım olduğu, icmâ ile de bilinemezse, müctehidlerin kıyâsına göre yapmak lâzım olur. İmâm-ı Mâlik, bu dört delilden başka, Medîne-i münevverenin o zamanki ahâlisinin sözbirliği-ne de senet dedi. Bu âdetleri, babalarından, dedelerinden ve nihayet, Resûlullahtan görenek olarak gelmiştir. Bu senet, kıyastan daha sağlamdır, dedi. Fakat diğer üç mezhebin imamları, Medine ahâlisinin âdetini senet olarak almadı.
     İctihâd, lügatte insan gücünün yettiği kadar, zahmet çekerek uğraşarak çalışmak demektir. Dînî bir terim olarak; Kur'ân-ı kerîmde ve hadîs-i şerîflerde, tam anlaşılır ve açık bir şekilde bildirilmemiş bulunan hükümleri ve mes'eleleri, açık ve geniş anlatılmış mes'elelere benzeterek, meydana çıkarmaya uğraşmaktır. Bunu ancak Peygamberimiz (s.a.v.) ve O'nun Ashâbının hepsi ile diğer müslümanlardan ictihâd makamına yükselenler yapabilir ki, bu çok yüksek insanlara (müctehid) denir.
     İctihâd yolu ikidir: Biri, Irak âlimlerinin yolu olup, buna (Re'y yolu) denir. Ya'nî kıyas yoludur. Bir işin nasıl yapılacağı, Kur'ân-ı kerîmde ve hadîs-i şerîflerde açıkça bildirilmemiş ise, buna benzeyen başka bir işin nasıl yapıldığı aranır, bulunur. Bu iş de, onun gibi yapılır Ashâb-ı kirâmdan sonra, bu yolda olan müctehidlerin reisi, İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe'dir.
     İkinci yol, Hicaz âlimlerinin yolu olup, buna (Rivâyet yolu) denir. Bunlar, Medine-i münevvere ahâlisinin âdetlerini, kıyastan üstün tutar. Bu yolda olan müctehidlerin büyüğü, İmâm-ı Mâlik'dir ki, Medîne-i münevverede oturuyordu. İmâm-ı Şâfiî ile Ahmed İbni Hanbel de, İmâm-ı Mâlik'in yolunu öğrendikten sonra Bağdâd tarafına gelerek İmâm-ı Azamın talebesinden okuyup, bu iki yolu birleştirdi. Ayrı bir ictihâd yolu kurdu. İmâm-ı Şâfiî, kendisi çok belîğ, edip olduğundan, âyet-i kerîmelerin ve hadîs-i şerîfle-rin ifâde tarzına bakıp, kuvvetli bulduğu tarafa göre iş görürdü. İki tarafta da kuvvet bulamazsa, o zaman, kıyas yolu ile ictihâd ederdi. Ahmed İbni Hanbel de, İmâm-ı Mâlik'in yolunu öğrendikten sonra Bağdâd taraflarına gidip, İmâm-ı Azam'ın talebesinden kıyas yolunu almış ise de, pek çok hadîs-i şerîf ezberlemiş olduğundan önce, hadîs-i şerîflerin birbirini kuvvetlendirmesine bakarak, ictihâd etmiştir. Böylece, ahkâm-ı şeriyyenin çoğunda, diğer üç mezhebden ayrılmıştır.
     Bu dört mezhebin hâli, bir şehir ahâlisinin hâline benzer ki, önlerine çıkan bir işin nasıl yapılacağı kanunda bulunmazsa, o şehrin eşrafı, ileri gelenleri toplanıp, o işi kanunun uygun bir maddesine benzeterek yaparlar. Ba'zan uyuşamayıp, ba'zısı devletin maksadı, beldeleri tamir ve insanların rahatlığıdır der. O işi, rey ve fikirleri ile, kanunun bir maddesine benzetir. Bunlar, Hanefî mezhebine benzer. Ba'zıları da, devlet merkezinden gelen memurların hareketlerine bakarak, o işi, onların hareketine uydurur ve devletin maksadı, böyle yapmaktır derler. Bunlar da, Mâlikî mezhebine benzer. Ba'zıları ise kanunun ifâdesine, yazının gidişine bakarak, o işi yapma yolunu bulur. Bunlar da, Şâfiî mezhebi gibidir. Bir kısmı ise, kanunun başka maddelerini de toplayıp, birbiri ile karşılaştırarak, bu işi doğru yapabilmek yolunu arar. Bunlar da, Hanbelî mezhebine benzer. İşte şehrin ileri gelenlerinden her biri, bir yol bulur ve hepsi, yolunun doğru ve kanuna uygun olduğunu söyler. Kanunun istediği ise, bu dört yoldan biri olup, diğer üçü yanlıştır. Fakat, kanundan ayrılmaları, kanunu tanımadıkları için, devlete karşı gelmek için olmayıp, hepsi kanuna uymak, devletin emrini yerine getirmek için çalıştıklarından, hiçbiri suçlu görülmez. Belki, böyle uğraştıkları için, beğenilir. Fakat, doğrusunu bulan daha çok beğenilip, mükâfat alır. Dört mezhebin hâli de böyledir. Allahü teâlânın istediği yol, elbette birdir. Dört mezhebin ayrıldığı bir işde, birinin doğru olup, diğer üçünün yanlış olması lâzımdır. Fakat, her mezhep imâmı, doğru yolu bulmak için uğraştığından, yanılanlar af olur ve hattâ sevab kazanır. Çünkü Peygamberimiz (s.a.v.) "Ümmetime, yanıldığı ve unuttuğu için ceza yoktur." buyurdu. Dört mezhebin bu ayrılıkları ba'zı işlerde olup, dînin temellerinde ve inanılacak şeylerde, aralarında tam birlik bulunduğundan, ya'nî Ehl-i sünnet i'tikâdında olduklarından birbirini severler ve asla kötülemezler. Bu dört mezhebten her birine Ehl-i sün-net'ten milyonlarca kimse uydu. Dört mezhebin i'tikâdı bir olduğundan birbirine yanlış demez, bid'at sahibi, sapık bilmezler. Doğru yol, bu dört mezheptedir, deyip her biri kendi mezhebinin doğru olmak ihtimâli daha çoktur, bilir. İctihâdla anlaşılan işlerde İslâmiyetin açık emri bulunmadığı için, Ehl-i sünnet olan ve dört mezhebten birine uyan her Müslüman; "Benim mezhebim doğrudur, yanlış olmak ihtimâli de vardır. Diğer üç mezheb yanlıştır, doğru olmak ihtimâli de vardır" der ve öyle inanır. Dört mezhebin a-mellere, ya'nî ibâdetlere, işlere ait belli birkaç şeyde birbirlerinden ayrılmaları, müslümanlar için rahmet ve kolaylıktır. Hadîs-i şerîfte; "Ümmetimin âlimlerinin ihtilâfı rahmettir." buyuruldu ki, burada amellerde olan ayrılık bildirilmektedir. İmânda ve i'tikâdda ayrılık felâkettir ve kesinlikle yasaklanmıştır. Allahü teâlâ ve Peygamberi, mü'minlere merhametli oldukları için, ba'zı işlerin nasıl yapılacağı, Kur'ân-ı kerîm ve hadîs-i şerîflerde açık bildirilmedi. Açıkça bildirilse idi, öylece yapmak farz olurdu. Yapmıyanlar günaha girer, kıymet vermeyenler de kâfir olurdu. Mü'minlerin hâli çok güç olurdu. İşte böyle işleri mezheb imamları açıkça bildirilenlere benzetmekte, birbirlerinden ba'zı bakımlardan ayrılmışlardır.
     Bir Müslümanın, dört mezhebden hangisinde ise o mezhebteki bilgileri öğrenmesi, her işinde o mezhebe uyması lâzımdır. Bir mezhebe uyan bir müslüman, mezhebinin imamının Kur'ân-ı kerîmden ve hadîs-i şerîflerden ve icmâ-ı ümmetten çıkardığı delillere uymaktadır. Bu delilleri bilmesi şart ve lâzım değildir. Amellerde asıl olan, âyet-i kerîme ve hadîs-i şerîf ezberlemek değil, işleri Allahü teâlânın rızâsına uygun yapmaktır. Mezheb imamları, ömürlerini vererek, bu rızâ-i ilâhiyye yolunu araştırmışlar, bulduklarını bütün müslümanlara sağlam vesikalarla haber vermişlerdir. Müslümanlar, asırlardır olduğu gibi şimdi de bu dört mezhebten birine uymakta ve işlerini buna göre yapmaktadır. Şayet bir işin yapılmasında haraç, zorluk bulunursa, ya'nî kendi mezhebine göre yapmasına imkân kalmazsa, bu işini diğer üç mezhebten birine göre yapması caiz olur. Fakat, ikinci mezhebin o işe bağlı şartlarını gözetmesi de lâzımdır.
     Görüldüğü gibi, eğer mezheb imamları arasında bu farklılıklar olmasaydı, müslümanlar karşılarına çıkan bir işte şaşkın, çaresiz ve sıkıntı içinde kalacaktı. Nitekim eski ümmetlerde işler hakkında hüküm bir tane idi. Bu bir hükme uyanlar kurtuldu, uyamayanlar sıkıntıya düştü. O ümmetlerde İmâm-ı Azam gibi âlimlerin yetişmemiş olması, şeriatlerinin kısa zamanda bozulup yok olmasının da sebeplerinden birini teşkil etti.
     Bugün nikâh, talâk, zekât, gusül, abdest, namaz, setr-i avret ve daha birçok mühim mes'elede dînen makbul bir zarurete, sıkıntıya düşen dört mezhebten birindeki müslümanlar, diğer mezheblerden birinin o konudaki hükmüne, uyarak İslâmiyete uygun yaşamak imkânına kavuşmaktadır. Ancak, bir işde dînin kabul ettiği bir zaruret olmadan kendi mezhebinin hükmünü bırakıp, bir başka mezhebe uymak ve keyfine göre bir işi bir mezhebe, başka bir işi öteki mezhebe, bir diğer işi de daha başka bir mezhebe göre yapmak kesinlikle yasaktır ve İslâmiyette buna "telfîk" veya "mezhepsizlik" denir. Böyle olan bir kimse, işlerinde Allahü teâlânın rızâsını değil, kendi arzusunu düşünüyor demektir. Bunun ise; dîni, insanların isteklerine göre değiştirebilen bir oyuncak hâline getirmeye kadar gideceği açıktır.
     İslâm âlimleri mezhebsizliğin, dinsizliğe giden bir köprü olduğunu bildirmişlerdir. Müslümanlardan, İslâm âlimlerine uymaları istenmektedir. Hadîs-i şerîflerde âlimler hakkında; "Din âlimleri, peygamberlerin vârisleridir.", "Talebesi arasında âlim, ümmeti arasında peygamber gibidir." "Fıkıh âlimleri kıymetlidir. Onlarla beraber bulunmak ibâdettir." "Ümmetimin âlimlerine saygılı olunuz. Onlar yeryüzünün yıldızlarıdır." buyuruldu.
     İslâm âlimlerine uymak, dört mezhebden birinde bulunmakla olur. Asırlardır gelip geçmiş bütün İslâm âlimleri de, bu dört mezhebden birinde bulunan âlimlerden ders alarak yetişmişler ve bu mezheblere uymuşlardır. Ehl-i sünnet âlimleri, hükümleri eksiksiz kayda geçirilmiş bulunan, her müslüman tarafından işitilen, bilinen ve asırlardır müslümanların tâbi olduğu, uyduğu dört hak mezhebten birine uymadan yapılan amelin bâtıl olacağını sözbirliği ile bildirmişlerdir.
     Mezhebleri beğenmeyen, onlardan birine uymayan veya mezheblerin kolaylıklarını birleştirmeye çalışan bir kimse, asırlardan bu yana gelip geçmiş milyonlarca müslümanın yolundan ayrılmış, kendi başına yeni bir yol tutmuş olur. Allahü teâlâ Kur'ân-ı kerîmde Nisâ sûresi 114'üncü âyetinde, "Mü'minlerin yolundan ayrılanı Cehenneme atarız." buyurmaktadır.
     Dört mezheb imamının ve bunların yetiştirdiği müctehid olan âlimlerin çözdüğü mes'elelerin sayısı milyonları aşmaktadır. Bunlardan yalnız İmâm-ı Azam hazretlerinin 500 binden fazla fıkıh mes'elesini çözdüğü kıymetli kitaplarda bildirilmektedir. Dört mezhebin imâmları ve bunlara bağlı müctehidleri, müslümanların başlarına gelebilecek hemen her işin dindeki hükmünü bildirmişlerdir. Asırlardır dört hak mezhebe uyan müslümanlardan, herhangi bir müşkülün cevâbını bulamayan hiç duyulmamıştır. Bu gün de dünyânın her yerinde yaşayan müslümanın her türlü işlerinin cevâbı, bu dört hak mezhebin kitaplarında vardır. Yeniden ictihâdı icâb ettiren, cevapsız kalan, çözülmemiş bir mes'ele bırakmamışlardır. Âhırette mes'ûliyetten kurtulmak için müslümanlar, amellerini nasıl yapacaklarını, mezheblerinin inceliklerine vâkıf Ehl-i sünnet âlimlerinden sorarak veya bunların kitaplarından okuyarak kolaylıkla öğrenmektedirler.
     Çoğu hıristiyan papazı olan Avrupalı müsteşriklerin ve peygamberliğe inanmayan modern teoloji filozoflarının kitaplarında veya bunların kitaplarından yapılan tercüme ve iktibaslarda yalan ve iftira olarak bu dört hak mezheb mensûbları arasında tartışmalar, hattâ silâhlı mücâdeleler vuku bulduğunun yazıldığı esefle görülmektedir. Halbuki İslâm târihinde hiçbir devirde Hanefîlerle, Şâfiîler, Mâlikîler vb. arasında mezhep ayrılığı sebebiyle en küçük bir sürtüşme bile vuku bulmamıştır. Başta dört mezhebin i-mâmları birbirlerini dâima hürmet ve sevgiyle yâd etmişler, birbirlerinin ictihâdlarına asla yanlış dememişler ve kötülememişlerdir. Siyâsete ve hükümet işlerine hiçbir devirde karışmamışlardır. Bunlara uyan müslümanlar da mezhep imamlarının yolundan giderek, dört mezhebten birine uyan din kardeşleriyle sevişmişler, asırlar boyu bir arada huzur ve rahat içinde yaşamışlardır. Müslümanları bölmeye, aralarını açıp birbirleriyle düşman etmeye ve çatıştırmaya matuf bu iddia ve iftiralar, İslâmiyeti bilen, târih bilgisi doğru ve kuvvetli, kültürlü müslümanlar arasında hiçbir itibar görmemekte, gerek ülkemizde ve gerekse diğer İslâm ülkelerindeki dört hak mezhepteki müslümanlar, birbirlerini severek, sayarak, kardeşçe, rahat ve huzur içinde yaşamaktadırlar. Ehl-i sünnet i'tikâdındaki müslümanlar, dört hak mezhebe uymanın değil, uymamanın bölücülük ve tefrika çıkarmak olduğunu çok iyi bildiklerinden, birbirlerine olan muhabbetleri derinleşmektedir.
     İşte İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe; en mükemmel usûller ile yaptığı uzun çalışmaları ve ictihâdı neticesinde çözdüğü ve tedvin ettiği fıkıh (hukuk) bilgileri ile müslümanların ibâdetlerinde ve diğer işlerinde İslâmiyete doğru bir şekilde uymak için takip edecekleri bir yolu gösterdi ve bu yola "Hanefî Mezhebi" denildi.
     İmâm-ı Azam fıkhı, "Leh ve aleyhde olanı bilmek, tanımak" diye tarif etmiştir. Bu tarife göre fıkhı tesbit etmek için, Edille-i şeriyyeye başvururdu. Bunlar Kitap (Kur'ân-ı Kerîm), Sünnet (Peygamberimizin (s.a.v.) sözleri, fiilleri ve takrirleri), İcmâ-ı ümmet (Ashâb-ı kirâmın bir mes'ele hakkındaki sözbirliği) ve Kıyâs-ı Fukaha (Hükmü verilmiş mes'elelere benzeterek bir başka mes'eleyi hükme bağlamak)'dır. İ-mâm-ı Azam, herhangi bir fıkıh mevzû'unun işlenmesi veya fetvasının takrir edilmesi yahut da cevâbı bulunmak üzere mevzu (konu) edildiğinde, sırasıyla bu dört kaynağa baş vururdu.
1-  Kur'ân-ı kerîm ve hadîs-i şerîfler: İmâm-ı Azam da, diğer müctehidler gibi, bir işin nasıl yapılacağını, Kur'ân-ı kerîmde açıkça bulamazsa, hadîs-i şerîflere bakardı, İctihâdlarında Peygamberimizinsünnetine tâbi olmakta, herkesten ileri gitmiş, mürsel hadîsleri bile müsned hadîsler gibi senet olarakalmıştır.
2-  İcmâ' ve Sahâbe kavli: Bir iş hakkında hadîs-i şerîflerde de açıkça hüküm bulunmazsa, bu işiçin (icmâ) var ise, öyle yapılmasını emir ederdi. İcmâ', sözbirliği demek olup, bir işi, Ashâb-ı kirâmınhepsinin aynı suretle yapması veya söylemesi demektir. İmâm-ı Azam, Ashâb-ı kirâmın sözlerini, kendikavillerinin üstünde tutmuştur. Onların, Peygamberimizin (s.a.v.) yanında, sohbetinde bulunmak şerefiyle kazandıkları derecelerin büyüklüğünü, herkesten daha iyi anlamıştır.
3-  Kıyas: Bir işin nasıl yapılması lâzım olduğu, icmâ ile veya sahabe sözü ile de bilinemezse,kendisi kıyas yaparak hüküm verirdi. O'nun bu kıyas yoluna, (re'y yolu) veya (ictihâd) da denir. Kıyas;Kur'ân-ı kerîm ve hadîs-i şerîflerde hakkında açık hüküm bulunmayan bir işi, hakkında açık hüküm bulunan bir diğer işe benzeterek hükme bağlamaktır.
4-  İmâm-ı Azam, nasslardan (âyet-i kerîmelerden ve hadîs-i şerîflerden), icmâ ve kıyastan başkaistihsan ve örfler ile de hüküm verirdi. Şu kadar var ki, örfün, İslâmiyette yasak olduğu açıkça bildirilenbir hükme aykırı olmaması lâzımdır.
     İstihsan; daha kuvvetli görülen bir hususdan dolayı bir mes'elede benzerlerinin hükmünden başka bir hükme dönmektir. Ya'nî dînen muteber olan bir tercih sebebine dayanarak, bir delili buna aykırı düşen başka bir delilden üstün tutup, buna göre hüküm vermektir.
     Hanefî mezhebinin bilgileri, sonraki âlimlere üç yoldan gelmiştir.
1- (Usûl) haberleri olup, bunlara zahir haberler de denir. Bunlar, Hanefî mezhebinin sahibi olanİmâm-ı Azam Ebû Hanîfe'den ve talebesinden gelen haberlerdir. Bu haberler, İmâm-ı Muhammed'in altıkitabı ile bildirilmekdedir. Bu altı kitâb, (El-mebsût), (Ez-ziyâdât), (El-câmi'-üs-sagîr), (Es-siyer-üs-sagîr), (El-câmi'-ul-kebîr), (Es-siyer-ül-kebîr) kitâblarıdır. Bu kitabları İmâm-ı Muhammed'den, güvenilir kimseler getirdiği için (Zahir haberler) denilmişdir. Usûl haberlerini ilk toplıyan Hâkim şehîd [Muhammed]'dir. Bunun (Kâfi) kitabı meşhûrdur. Kâfinin şerhleri çoktur. Bunların en meşhûru İmâm-ı Serahsîhazretlerinin yazmış olduğu 30 cildlik Mebsut'udur.
2- (Nevadir) haberleri olup, yine bu imamlardan gelen haberlerdir. Fakat, bu haberler, o altı kitâbtabulunmayıp, ya İmâm-ı Muhammed'in (El-kisâniyât), (El-hârûrdyât), (El-cürcâniyyât), (Er-rukıyyât) adındaki başka kitabları ile bildirilmiştir. Bu dört kitab, yukarıdaki altı kitab gibi, açıkça ve sağlam gelmiş olmadığından, bu haberlere (Zahir olmıyan haberler) de denir. Yâhud, başkalarının kitabları ile bildirilmişlerdir. Meselâ, İmâm-ı Azamın talebesinden Hasen bin Ziyâd'ın (Muharrer) adındaki kitabı ve İmâm-ı Ebû Yûsuf'un (Emâlî) adındaki kitabı ile bildirilmişlerdir.
3-(Vûfu'at) haberleri üç imâmdan bildirilmiş olmayıp, bunların talebelerinin ve talebesi talebelerinin ictihâd ettikleri mes'elelerdir. Böyle haberleri, ilk toplıyan Ebülleys-i Semerkandî olup (Nevâzil) kitabını yazmıştır.
     Osmanlı âlimlerinden Şeyhülislâm olanların hazırladığı ve sonradan derlenmiş (Fetvalar), ayrıca bir kanun metni şeklinde tedvin edilmiş (kanunlaştırılmış) olan ve Ahmed Cevdet Paşa'nın başkanlığında bir heyet tarafından hazırlanan (Mecelle) de Hanefî mezhebinin fıkhî hükümlerini bildirmektedir. Osmanlı Devleti zamanında yetişen büyük fıkıh âlimlerinden İbn-i Âbidîn Seyyid Muhammed Emin Efen-di'nin hazırladığı ve kendi zamanına kadar yazılmış en muteber fıkıh kitaplarının bir hülâsasını, özünü teşkil eden beş ciltlik (Redd-ül-Muhtar) kitabı da Hanefî mezhebini bildiren en kıymetli kaynaklardandır.
     Ayrıca günümüz Türkçesi ile kaleme alınmış ve yüzlerce eserin incelenmesi ile meydana getirilmiş olan (Tam İlmihâl SEÂDET-İ EBEDİYYE) kitabı da, Hanefî mezhebinin esaslarını bildiren çok geniş ve en kıymetli bir eserdir. Bu kitap HAKİKAT KİTABEVİ tarafından neşredilmiş ve İngilizce'ye de tercüme edilmiştir.
     İmâm-ı Azamın yetiştirdiği talebelerin sayısı yaklaşık 4000 civarındadır. Bunların birçoğu, din bilgilerinde ictihâd derecesine yükselmiştir. Oğlu Hammâd, talebelerinin ileri gelenlerindendir. İmâm-ı Ebû Yûsuf ve İmâm-ı Muhammed Şeybânî, iki yüksek talebesi olup "İmâmeyn" lakabı ile meşhûr olmuşlardı. Bir dînî mes'elelerde İmâmeynin ictihâdı, İmâm-ı Azamın ictiâdı ile eşit tutulurdu. Hanefî mezhebindeki bir müftî, İmâm-ı Azamın sözüne uygun fetva verir. Aradığını onun sözünde açıkça bulamazsa, İmâm-ı Ebû Yûsuf'un sözünü alır. Onun sözlerinde bulamazsa, İmâm-ı Muhammed Şeybânî'nin sözlerini alır. Ondan sonra İmâm-ı Züfer, daha sonra Hasan bin Ziyâd'ın sözünü alır. Her asırda Hanefî mezhebinde çok yüksek âlimler yetişmiştir. Evliyânın büyüklerinden Muhammed Şâziliyye, Ma'rûf-ı Kerhî, İmâm-ı Rabbânî... gibi zâtlar bu mezhebe bağlı idiler. Osmanlılar zamanında yetişen âlimlerin çoğu Hanefî mezhebindendi. Molla Fenârî, Molla Gürânî, Ahmed İbni Kemâl Paşa, Ebussuûd Efendi, İmâm-ı Birgivî, İbn-i Âbidin bu âlimlerden ba'zılarıdır.
     Hanefî mezhebi Abbasî, Selçuklu ve Osmanlı devletlerinin hâkim olduğu bütün ülkelere yayılmıştır. Bugün dünyâda bulunan müslümanların yarıdan fazlası ve Ehl-i sünnetin pek çoğu, Hanefî mezhebine göre ibâdet etmektedir.
     Âlimlerin çoğu, diğer mezheplerin de hak olduğunu, fakat Hanefî mezhebinin hükümlerinin daha doğru olduğunu söylemişlerdir. Bunun için İslâm memleketlerinin çoğunda Hanefî mezhebi yerleşmiştir. Türkistan ve Hindistan'ın ve Anadolu'nun hemen hemen hepsi Hanefî'dir.
     Bütün dünyâda tatbik olunan İslâmî hükümlerin dörtte üçü İmâm-ı Azamındır. Kalan dörtte birinde de ortaktır. İslâmiyyette ev sahibi, aile reisi O'dur. Diğer bütün müctehidler (mezheb âlimleri), O'nun çocukları gibidir.
     İmâm-ı Şâfiî şöyle buyurmuştur: "Bütün müslümanlar İmâm-ı Azamın ev halkı, çoluk çocuğu gibidir" (Ya'nî bir adam çoluk çocuğunun nafakasını kazandığı gibi, İmâm-ı Azam da insanların işlerinde muhtaç oldukları din bilgilerini meydana çıkarmayı kendi üzerine almış, herkesi kolaylığa ve rahata kavuşturup güç bir işten kurtarmıştır.)

Türkiye Gazetesi İslam İlimleri Ansiklopedisi