Ullu atabız Agavum da, men de bir at yegilgen arba bulan biçen çalagan yeribizge yetip baraganda, Osmanlar, qoş da etip bitip, biçen çala turup göründüler. Osman çala, Gülyaybat onu artı bulan çalıngan biçenni cıyıp yürüy.  Yuvuqda otlap turagan olanı baytalı da görüne.

Gülyaybatnı görgende meni yüregim şat boldu, Osmannı görgen Agavumnu beti buzuldu, qaşları tüyüldü.

Agavum, işde bolsun, sözde bolsun özünden aldınlıq etegen gişini süymey edi. Osman çı Agavumnu bulay da kepine gelegen gişi tügül. Onu sebebin men hali aytmasam da, bara-bara şo özlügünden açılar dep esime gele.

Hali de işlep turagan Osmannı görgen Agavum: "Hiy qammaq, butum saqat dep aytıp, yetişip bolmay qalganmu!" dep, öz-özüne asta tavuş bulan xonturlandı.

Gertileyde, Osmannı tobuqdan eniş bir butu agaç but edi. Agavumnu busa gözleri osal göre, ayroq da yıraq zatnı. Yıraq qarama süyse,  yuvuq etegen gözeldirikler giye.

Dögerçikler biyik otnu içinde yaşıngan teren oytanlaga tüşüp arba yaman atalanma başlasa da, Agavum: "Nu-nu, yessiz!" dep, arıgan atnı birden-bir algasata başladı.

Biçenlikge dazu bolup toqtagan agaç tüpge yetişip çalt atnı tuvardı va, onu kişenlep, qoş etmege algasadı. Saqtiyan qından şoşgeni sıngan gesegin de çıgarıp, onu bulan  yuvuqdagı çurpulanı gesme girişdi.

Agavum aytgan küyde, onu şu şoşgesi, bir bir adamlanı yimik — olanı da xıyanatçıları bola busa— şolay çıqgan. Aq asgerler bulan qattı küyde yabuşuv yürülüp turaganda şoşge sınıp qalgan. Tek Agavum şu gesegi bulan da duşmannı utup bacargan. Hali de onu taşlama qızganıp, şulay uvaq-tüyek işlerde qollama alıp yürüy.

Men Agavum gesgen çırxılanı qoş etegen yerge taşıp turaman: "Bizge munu salkını busa da taman bola" dey Agavum qoşnu üstün oñara turup. —Köp qalsaq, bir üç-dört gün qalarbız... Busa da geçeler üstüñ yabuq busa, yüregiñ paraxat bola, kökden taşlar tüşüp gelmese de... Tek "Şaytan tala" dep de çi bu yerge nehaq aytmay... zulmatı köp yer,— dep,  yuvuqdagı maga söylene.

Qoşnu qurup bitip, Agavum, onu salqınında olturup, papiros qabuzdurdu. Terlegen, çum yapıraqlar açıtgan yelkemni sibirip men de rahat tınış aldım va yıraqlanı qurşap dört yanıma qaradım.

Kökde bir bulut yoq. Havanı tazasına arek tavlanı betlerindegi giççi zatlar da açıq va ullu bolup görüneler.

Quşlanı çarnavu yañırıp eşitile. Torgaylar ayroq da bek qast eteler. Yelni yeñil sesi ciyelekni iyisin alıp gele.

Bizden bir yarım çaqırım arekde teren özek yerleşgen, onu eki de yanı biyik agaçlıq içinde gümüşdey taza suvu bulan giççi özen cırıllap aga.

Qoşnu salqınında olturgan mazallı süyekli, bazıq boylu Agavum özü de bu tabiatnı bir türlü canı yimik görüne. Onu tüz ösgen ullu mıyıqları kaplannıkine oşagan. Tek qaplanlar tamakü tartmaylar, Agavum busa pısıllatıp tarta.

Onu avzundan çiqgan tütün gömmek şişaday taza havada sargılt bulut gesek yimik köp zaman sarqa, soñ asta bulan yayılıp havaga siñip yoq bola.

Qoşubuznu salqını Osman biçen çalıp turagan yanga bagıp sozulgan. Agavum gözeldiriklerin de giyip, bu alda da özüne yaxşı tanış avlaqlar bulan yañıdan tanış bolma süyegendey, dört yanın tergevlü küyde qaray. Osman çalgan çaqı yerni gözleri bulan ölçey, biçenni tüşümüne tergev bere...

Osman bizden haysız küyde işin uzata. Gülyaybat iş arada bizge bagıp da qaray, tek onu qaravu har gezik maga urunup toqtay.

Gülyaybat işde ma'nasız aylana: etgen biçen töbeleri avup qala. Bir-birde senekni örge çüyegende, özü de qoşulup ava. "Yuvuq salıp qoy, örge men taşlarman" dep qarsalay Osman. Tek Gülyaybat şo işni de özü kütme süyüp, tıñlamay qast ete.

Agavumnu qaravu hali Gülyaybatga yetip toqtadı: "Adarşay sen etegen kömekge de, saga da",— dep meni çınıgıp gelegen boyuma öktem qaradı, soñ oñ tüşgen azıqga atılma hazir qaplan yimik cıyrılıp, qolların tobuqlarını uçlarına salıp, yerinde turup, papirosun da söndürüp taşlap, Osmannı üstüne bagıp algasap yürüdü.

—Hey, soqur eşek!— dedi Agavum, Osmandan bir-neçe abat ozup getip toqtap. —Sen çi meni yerimni çalasan!

—Sen salgan şo dazuga qarap çalaman,— dedi Osman, qolu uzatıp aradagı bir tegenek ülkünü görsetip.

—Sen ogar meni yerime girip qarama, seni yeriñden qara! Muna çı dazu!— dep, şo özü ereturgan yerge ayagı bulan türtdü.

—Yer seniki busa, biçeni de senikidir, şo men çalgan biçenleni de özüñe cıyıp al, soqurlugum saga avara tügül!— dedi Osman.

—Sen maga "sen" dep nege aytasan!—dep qıçırdı Agavum, birden-bir qarsalap. —Men Ullubiy Buynakskiy bulan laqır etgen erkekmen, ol meni qısıp qolumnu algan. Mahaç Daxadayevni otryadlarında aq asgerlege qarşı turup yabuşganman. Meni ulanım Ullubek de davda yara tiyip igit küyde can bergen. Seni Qaziyavuñ yimik agaç-agaçda, anaq-anaqda yaşınıp qaçaqlıq yürütüp turmagan!— dedi.

Osman dagı söz aytmagan halda çalgısın da alıp arek çıqdı, Agavuma çıqgan açuvun çalgıdan alma süyegendey, ogar qast qılıp bilev işıma girişdi. Gülyaybat da araga söz qoşmagan halda, özünü barlıgı bulan Osmannı yahlandırma süyegendey ogar  yuvuq barıp, onu yaqlap ereturdu.

Artdagı sözleri artıq ekenni añlagan Agavum hali birden-bir bek qarsaladı. Bu gezik özüne, özünü sabursuzluguna qarsaladı.

—Geltir şo arbadagı suv kacinni!— dep qıçırdı maga. Özü busa çalgısın da alıp, lap da avlaqdan getip qalma turganday algasav yürüş bulan eniş bagıp yortdu.

Men suv kacinni alıp tez Agavumnu artından yetişdim. Agavum şo algasap barıvunda aradagı tegenek ülküge sürünüp, çataqlanıp getdi. "Allah alsın seni! Sen qalgan ediñ hali maga ilinme!" dep, Agavum ogar çalgısın göterdi, tek çalgını üttü qılavun qızgandımı, ne de dazunu buzma süymedimi, qoydu.

Yamalgan şalbarın, oñup tüsü tanılmaygan bolgan üst gölegin de çeçip Agavum iç opuragı bulan qaldı. Ayagındagı rezin kaloşlar çeçilip qalmasın dep olanı tüplerinden aylandırıp yipler bayladı, kacinden suv da içip, belsenip işge girişdi.

Agavumnu çalgısı har tınışda bir sermene, har sermegeni bir tınış yimik: "Şuv-şuv, şuv-şuv" dep, avlaqdagı yüz türlü maqamga bolat çalgını özüne xas tavuşu da qoşuldu.

Avagan otlaga sesgengen ceñertgiler yan-yanga uçgunlar yimik çaçıraylar.

Men senek de tutup, çalıngan biçenni cıyma girişdim. Zaman-zaman Gülyaybat işleygen yanga da burulaman. Meni qaravumnu sezegendey Gülyaybat da maga burula. Onu qaravunda öpkelevnü zarpı barday görüne.

2

...Gülyaybat da, meni yimik, özünü atasın tanımay. Olar frontga getegende biz lap giççi yaşlar bolganbız. Men çi atamnı suratın görüp sama da tanıyman, Gülyaybat busa şondan da mahrüm qalgan. Onu sebebi bulay bolgan dey.

Bir gezik, davlar bitip, şatlıq da, qaygı da qatnaşgan günleni birinde qatınlar duşmandan üst bolup gelgen erlerine, ulanlarına etmekler bişirip, ölgenleni canlarından sadagaga halivalar etip turagan günleni birinde, Osmannı qatını Zulay da körükge aş bişirme gete. Armiyadan üç ulanı qaytmay qalgan bir qatın Zulayga: "Ariv etmeklege xamur basgansan, Zulay. Qaziyav sama qaytmaganmı? Ormanlanı küyü neçik eken? Oñaylı yer sama tabulganmı? Havası çarxına yaraşganmı?"—dep irişhat etgen.

Zulay uyalıp, gelgen xamurun, yetişgen gezigin de qoyup, körükden getip qalgan.

Üyünde tamga ilingen Qaziyavnu suratına uzaq zaman qarap turup Zulay: "Nege etdiñ, balam, şo osallıqnı? Seni tapgan biz, atañ, anañ, neçik yaşayıq enni dünyada? Xalqga ne bet bulan qarayıq? Elge biyaburbuz,— dep yılama başlay.

Otbaş alda sırtına tonun qaplap muñ olturgan Osman art-artından papiros tarta, otnu sönüp baragan cıcımlarına üfüre. Zulayga:

—Hı, taman yılaganıñ! Gözyaşdan alışınagan zat bar bu­sa, men de qoşulup yılar edim,—dey.

Tunuq üyde tatıvsuz şıplıq tuvula. Giççi Gülyaybat bu sözlerden heç zat añlamay. Tek, can-canıvar da tabiatnı qorqunçlu, zarallı alamatların his etip haleklenegendey, üynü tatıvsuzlugu, ata-ananı avur dertleri de narıstaga da şolay tasir ete busa yaray.

Hali Gülyaybat da şo küyde halek bolup, yılap turagan Zu­layga, bir de otbaş alda olturgan Osmanga bir zatdan qorqgan yimik añlavsuz küyde qaray.

"Aba, aba!" dey, Zulaynı etegine qagıp, gözlerine tigilip. "Ata, ata!" dey Osmanga yetişip. Bir olay çaba yaş, bir de bulay.

Osman Gülyaybatnı bavruna basa, başın sıypay. Soñ, barmaqların bişirip turagan papirosun da taşlap, yerinden göterile. Artından bir başga güç teberip baraganday, lavlay turup yürüp Qaziyavnu suratına yetişe, sabursuz qartıllaygan qolları suratga uzala...

Ulanını otbaşda güyegen suratın görgen Zulay şo sahat avruv tutup yıgıla. Aradan cuma da ötmeyli onu süyegin qaburlaga alıp geteler. Osman da, Gülyaybat da yañız qalalar.

...Tüş bola turup Agavum arıma başladı, köp toqtaygan boldu. "Yellerim sızlay, yavma sama süymeymi?— dep, çaqnı küyün esgere.

Gertileyde, tavlanı üstünde qara bulut gesekler geründü; salqın yel üfürdü.

Agavum yahlanıp işley. Yallıqsız işleygen Osmanga: "Yelleri de yoqmu, yel algırnı!" dep oylaşa. Köp toqtap, onu aldında osal bolup görünme süymey, işge ondan artda qalıp gelgenine de qıynala.

Tek Osman, toqtamay, işin uzata. Onu terlep sırtına yabuşgan mayböz göleginden tomalgan arıq yavrunaqalaqları, çalgını sermegen sayın, ari-beri yürüy.

Osman çalgısın da alıp, Gülyaybat tepsi oñarıp turagan qoşuna bagıp, salqın yelgemi, yötküre turup yürüdü.

—Olturma sama barmaymı, turmay qalgır! Axıratda yötkürgür!— dep Agavum onu hızarlay.

Kiyiz qapasın da çeçip, gilenkidey başın da yırtıllatıp tepsige  yuvuq olturgan Osmannı görgen Agavumnu yüregi yal boldu. Tek men eşitegen küyde: "Osal, aş haram!" dep, onu aldında özünü çıdamlıgın görsetme süyüp, yahlanıp işin uzata.

Tek, çalgını tavuşu hali alda yimik zañırıp çıqmay, tınışı yimik avur çıga. Çalgını sabı qolundan sıpqırılıp gete qala.

Bir azdan onu çalgısı şo özü alda sürüngen tegenek ülküge ilinip qaldı.

"Şu tegenek ülküler meni qoyaganga oşamay bugün! Ne de sav dün'ya tegenekden tolup qalganmı!" dep qarsalay. Ülkü de canı bar, bilip tutgan zat yimik onu çalgısın yibermey.

Hassi bolgan Agavum şo yerde çalgısın da qoyup: "Geltir çi, yaş, sen de şo xurcunlanı! Biz de şu yerde aşlar xabayıq"—dedi maga.

Bişgen qaq et de, etmek de geltirip men Agavumnu aldına saldım. Agavum etni biçaq bulan gesip, giççi gesekler etip avzuna sala. Şonu çaynama çaqı da tişleri yoq. Avzunda bir—o yanga, bir— bu yanga aylandıra turup, yalqıp, güçden yuta. Zaman-zaman Osmanga bagıp da burula. Ol ne aşaygannı bilme süye.

Agavum qaragan sayın men de şo yanga burulaman, tek meni qaravum har gezik Gülyaybatga urunup toqtay. Onu es etgen Agavum: "Aldıña qarap aşa!"— dey. Özü busa bir hal göztübünden Osmanga bagıp qaray: ol ne aşaygannı bilme süye, özünükin de görsetme qast ete.

Osman da etmek bulan et aşaygannı görgen Agavumnu mangalayındagı bürüşmeler cıyılıp, buzulgan temir yollaga oşap qaldı. "Yarlılıqda yaşap gelgen qavum hali etmekni de et bulan aşaygan bolganlar",— dep xonturlandı Agavum.

Gülyaybatnı qaravun his etip men dagı da şo yanga buruldum va şo qaravum bulan bizin at olanı baytalı bulan özekge yetip baraganın da es etdim.

—Qarama şolay bagıp degenmen saga!— dep bu gezik Agavum yaman qarsaladı.

—Men olaga qaramayman, bizin at olanı baytalı bulan arek getip bara, suv süyegenge oşay,—dedim.

Agavumnu başına yañı oy geldi. Ol gözeldiriklerin de giyip atlaga bagıp qarap:

—Tez barıp atga suv da içirip, gelegende, üstüne de min quvalap gel,— dedi.

—Suv içgen atnı quvalama yaramay çı...

—Men aytgannı et!

"Hali meni bulan da maqtanma süye" dep oylaşıp, men yerimden turdum va atnı artından özekge bagıp sozuldum. Gülyaybat da agaç boy bulan özleni baytalına bagıp yürüdü.

Gülyaybatnı üstünde qıp-qızıl opuragı bar. Yaşıl avlaqda ol ullu, bir yerden bir yerge geçegen gül yimik görüne. Başında aq yavluq tüyülüp baylangan.

Gülyaybat muñ görüne. Muñ bolmay da neçik bola, bugün Agavum aytgan sözleni eşitgen soñ? Şkolada da açılıp, külep yaşlaga qoşulup oynap bolmay edi. Bir azga dertin unutup, şat bolup tura busa "zunq" dep sugulup, onu atasın esine salmay qoymay bir-bir sebiller, şo busa Gülyaybatnı köp günlege yerli göñün buza. Onu yaman sözden yaqlap yürügen maga da az qapas tiymey edi, tek men de olaga borçlu qalmaganman.

Özekge tüşegen yerde men atnı kişenin çeçdim. Gülyaybat kişen bulan uzaq dolanaganın es etip, ogar da kömekge yetişdim.

—Qattı kişen,— dedi Gülyaybat.

—Bir qattı da tügül, biraz güç salsañ,— dep men kişenni çeçip Gülyaybatnı qoluna berdim. Gülyaybat birden şat bolup ki­şenni silley turup çabıp aylandı.

Kişenler, atlardan tügül, bizden çeçilgen yimik edik.

—Sizin at, bizin atnı xaba,— dedi Gülyaybat, birden toqtap, hallaşıp turagan atlanı es etip.

—Xapmay, doslar bola,— dedim men, şo yaqdan artıq añlavum bar yimik.

—Seni Agavuñ da, meni Dayim de yimik doslar bola busa, bolmasınlar,— dep Gülyaybat yavmasa açılmaygan çaqnı yimik bürkeldi. Çaq busa, gertiley de, yavma süye, çıqlar gele başladı.

—Yavgay edi, yañurdan soñ alamnı tüsü açıla.— dedim men.

—Yürekleni de açgay edi şolay,— dep Gülyaybat özekge tüşe­gen soqmaqga bagıp yürüdü.

Üstü qalın yapıraqlar bulan yabulgan özekni içi tunuq edi. Eki yanına yuvuq ösgen terekleni tamurların açıp, suv dagı da eniş getgen. Dımlıqdan quturup getgen ayuv-ot belden biyik. Xamxarti yapıraqlanı harisi bir ullu tepsi çaqı bar.

Atlar sızgırtıp suv içip turalar. Gülyaybat menden bir on abat örde, suv içip turagan baytalını yügenin tutgan halda, onu avzuna tiklenip ereturgan.

Yıraqdan kök köküredi. Yapıraqlaga toparlap urunagan çıqlanı tavuşu güçlendi. Men Gülyaybatga:

—Sen atnı quvalap haydap bolamısan?— dedim.

—O da neger tarıq?

—Bolamısan?

—Bolaman.

—Busa örge çıqganda, atlaga minip, quvalap haydarbız. Tek birev-birevden ozmay qartlaga yetişerbiz...

Dagı da kök köküredi. Bu gezik lap üstübüzden bir zat çartlagan yimik bolup, birden qattı yel bulan yañur kök teşilgen de yimik tögülüp qaldı. Harisi çertlevük çaqı burçaq xamxarti yapıraqlanı gülleler yimik teşip-teşip çıga başladı.

Yelni, yañurnu, çayqalagan terekleni tavuşuna qulaqlarıñ tutula. Ürküp kişneygen atlar qoldan çıqma süyüp art butlarından çüyüleler; betlerden özekge bagıp vaxıllap bulganç suvlar aga başladı. Betiñe avurtdurup tiyegen burçaqga göz açma bolmaysan, "taşgın!"— dep qıçırgan Gülyaybatnı tavuşu, söz avuzundan çıqgınça yel alıp getgendey, qulagıma haran çalındı.

Men çalt atnı özbaşına yiberip Gülyaybatga yetişdim va onu qolundan tutup agaçnı içine bagıp tartdım. Gülyaybat yerinden terbenme süymey, bir-neçaqı zaman qarşılıq etip turdu, soñ birden, özü meni alıp baraganday betge bagıp algasadı. Gelgen soqmagıbıznı tabıp bolarday hal yoq edi: özekni eki de betinden tarmaq-tarmaq 'bulganç suvlar' aga edi. Har oñay tüşgen butaqga iline turup yürüp, bir tik qayaga urunup toqtadıq.

Bu yer yelge iq edi busa da, suvdan, suvuqdan qutulup bolmay ediñ. Yañurnu güçü başlap yapıraqlaga, soñ bizin üstübüzge-sebelene; qayanı üstünden şarşardan yimik suv tögüle; burçaqga yer agargan, suvuqdan avuzlarıbızdan pus çıga. "Hali toqtar, dagı toqtar".— dep haran çıdaganbız.

Gülyaybat geñ yapıraqlı yöge terekge tayanıp qarşımda ereturgan. Onu köp kerenler cuvula turup tar va qısga bolgan bir qat opuragı üstüne yabuşgan, suvuqdan beti gögergen. Yañurnu busa toqtama xıyalında da yoq, birden-bir güçlene.

Dagı da yaşmın yaşnap, kök köküredi. Bu gezik tavlar yarılıp, yarlar çartlap getgendey tavuş boldu. Bir ullu taş betden dögerep taşgınga tüşüp getdi, suv yagadagı terek, butaqları çartlap, sına turup avdu. Tüpde ürküp kişneygen atlanı tavuşları qulaqga çalındı.

Suvuqdan qanım uyup esden tayıp getemen, tek şo sahat esim gelip özümnü tutaman. Yañur toqtamay yavup tursa ne bolubuz? "Bu yerge "Şaytan tala"— dep nehaq aytmay, zulmatı köp yer",— degen Agavumnu sözleri de esge gelip, yüregim büdüredi va barı da oyum Gülyaybatga göçdü.

Gülyaybat hali çorganı tübüne tüşgen cicekge oşagan, beti birden-bir gögergen, suvuqdan sanları cıyrılgan. Ne etme gerek? Quşlar, canlar sama bu zulmatdan yaşınıp, balaların da yaqlap bacarganlar, men busam bir zat da etip bolmay, özüm de kitir yimik bürüşüp toqtaganman degen oylar gelip men birden qayanı tamın güçsüz qollarım bulan tırnap, çoqup başladım— teşip, ondan issilik tapma süygen busam yaray, bacarılmaganda, butaqlar sındıra başladım.

Bir zatga da yoralmagan butaqlanı da süyrep Gülyaybatga qaytaman da: "Bulardan ne bola? Şular Gülyaybatnı suvdan, suvuq­dan saqlaymı?"— dep oylaşaman, mühletde halın, esin tas etip tayangan tayavundan sırgalap avup baragan Gülyaybatnı es etemen va tez yetip onu tutaman. Hali bolgunça avzundan bir söz çıqmagan Gülyaybat birden har sözünde tutula turup:

—Meni axır günüm yetişdi bugay. Men şu günnü köp qaravullaganman... xalqnı aldında haman uyalıp yaşamay. Seni Agavuñnu sözlerin esgerip aytaganım tügül. Eline namart çıqgan adamga da, onu adamlarına da har-kim de şolay gözden qaraydır, geçmeydir... Tek şonu bizden el geçse de, meni yüregim geçmecek, ömür boyu ilıgıp yaşacaqman. Tek men şolay yaşama süymeymen.. Neçe keren ölüm izlegenmen, tek canımdan ayrılma güçüm çatmagan; yañız qalagan Dayimni oylaganman. Taşgın algannı süydüm. Hali men qaravullaygan sahat özü yetip toqtadı. Enni, axır tınışımda, saga sırımnı açma süyemen. Şonu da etmesem, meni dün'ya, qabul etmegendey, topuraq da qabul etmes... eşitemisen? Sen dünyada lap da yaxşı, lap da qoççaq yaşsan. Men seni süyüp, tek seni süyüvüñnü arek teberip yaşaganman: "Qaçaqnı qızı bulan!"— dep, seni yurt söylecek edi—Seni kepiñni buzagan bir erşi sözge men özüm de tiyemenmi!.. Hali busa maga başga tügül...

Gülyaybat güçün salıp maga bagıp talpındı, onu halsız bilekleri boynumnu qurşadı. Men onu buz yimik töşün his ete turup, açıtgan yüregim birden-bir açıtıp:

—Men de süyemen seni, Gülyaybat! Canımdan artıq süyemen. Tek sen osal bolma. Seni ölümüñ atañnı bir ayıbın da çaymacaq deymen, onu yelden, yañurdan qarqaram bulan yaqlayman, sanlarımda heç issiv degen zat qalgan busa, şonu da ogar berme qabulman.

Yañurnu bizge yazıgı çıqdımı ne de yürekleribizni açsın dep turdumu, o bir de bolmagan zat yimik, toqtap qaldı, şossahat kök açılıp gün ircaydı, havaga issiv tüşe başladı.

Gülyaybat başın göterdi, bilekleri sabur sırgalap inbaşlarımdan eniş tüşdü, menden ayrılıp öz güçüne tayanıp ereturdu, yelni axır güçü çayqap terekleni qalgan çıqların da bizin üstübüzge tökdü, yañız ökürüp agagan taşgınnı tavuşu qaldı.

3

...Gülyaybatlanı baytalın taşgın aldımı, ne boldu, tabulmadı. Tabulgan bizin atnı da alıp qartlaga yetişdik.

Bizin qoşnu yel avdarıp çırxıları yer-yerge taşlangan. Bicaqlanı da yayıp, çaçıp, ne Agavumnukin, ne Osmannıkin ayırma bolmaysan, qoşup qoygan.

Qalqısız qalgan Agavum Osmannı qoşuna girip sıyıngan. Üstüne bar çaqı xapda-xupdasın da yabıp, bir-birine sırtların baqdırıp, yatganlar. Osmannı agaç butu qoşdan tış yanga çıqgan: onu şol butu cıyılmay.

Gülyaybat olaga, soñ maga ircayıp qaradı. Olanı qıyışganına men de süyündüm, yürekleribiz yal bolup qaldı.

Gün qızdırgan sayın meni de güçlü yuxuga—tarta başladı. Yerimde yatıp yuxlap qalma qabulman— suvsuz yer yoq.

Agaç tüpdegi çurpu şazga gözüm ilindi. Yarıvlarından suv rahat ötegen onu üstü qurup bitgen edi. Barıp olturdum. Bu yerden gün de ariv tiye edi.

Gülyaybatnı da çaqırma süyüp dört de yanıma qaradım, ol kökge uçdumu, yerge siñdimi, yoq bolup qaldı. Qalın çırxılanı yarıvlarından onu yalangaçı gözüme ilindi. Ol opuragın sıga edi. Birazdan güncuvaqga çıgıp suv çaçların taray turup göründü.

Tereklerde quşlar, yerde inlerine suv girgen canlar da güncu­vaqga çıgıp çoqunup, yalanıp, harisi öz qaydasın etip tazalana ediler.

Men çi özümnü bir başga, qahar alamatlı dün'yadan aylanıp, ayavlu dün'yama yañı qaytıp tüşgen adamga oşata edim.

Tamaşa zat bu dün'ya! Yarım sahat alda axır tınışın qaravullaygan Gülyaybat hali günge bagıp olturup sanları bulan onu har şavlasın tuta.

Neçaqı pikru, murat, tatli oylar bar hali onu da giççi yüreginde, gezikleşip güyüp, yanıp, sönüp turagan?

Adamnı iç dün'yasını alamatları bu dün'yanikinden ese köp kerenler artıqdır, cavaplıdır. Dagı yoq ese Gülyaybat el namusga xıyanat çıqgan bir atası uçun, onu avurlugun göterme bolmay ciyelekli, yuvşan iyisli bu gözel dün'yanı qoyup topuraqga dönme süymes edi...

Gülyaybat gelip men olturgan şazda olturdu. Onu beti qaynar, hamamdan çıqgan yimik. Gözleri yarıqlangan, issi eñleri yañı qızarıp gelegen ciyelekni tüsüne girgen. Onu betine qarap-qarap turma süyesen. Gülyaybat meni qaravumnu his etse de, özü menden haysız yimik yıraqlaga qarap, ondan bir tavuş eşitme süyegen yimik olturgan.

"Men seni süyemen, Gülyaybat!"— dedim, tek avzumdan söz çıqmadı, yüregim çalt urdu.

"Men de seni süyemen, Qurman!"— dedi Gülyaybat da maga burulup, yüregimni tavuşun eşitip, ogar cavap qaytaraganday. Tek onu avzundan da söz çıqmadı, kökregi tolqunlandı. Gözleribizni arasından: "Men seni süyemen", "men seni süyemen!"—dep, gözge görünmeygen süyüv tolqunlar yürüp turagan yimik edi.

Şu zaman birden: "Hayda hayda, hayda qulum miyaha, biz de bara turabız krasnıy armiyaga!"—dep, özleni aldagı yırın yırlaygan qartlanı tavuşları aylananı yañırtıp yiberdi.

Olar da rahatlanıp, günge çıgıp, aldına çepterlik şişa bulan çagır da salıp olturgan ekenler. Osman Agavumnu totuya krujkasına çagır töge turup:

—Har ocaqdan bir qıñır tuva dep de ayta, tek ol şolay yaş tügül edi— dep, oyga batıp toqtadı. Söz atası haqda ekenin añlagan Gülyaybatnı yañıdan yüregi avurtdu, erinin xapdı.

Agavum çagırı bulan krujkanı tutgan halda, kökden bir zat izleygen yimik başın göterip qaradı. Kökde hali de tayıp bitmegen qaraldın bulut gesekler görüne edi. Soñ yel yaygan, suv agızgan biçenlege bir ahamiyatlı işni dalilin çıgaraganday uzaq zaman qarap turup, krujkasın içmey yerge salıp:

—Şo-o, suv agızgan meni qoşumnu qazıgın göremisen?— dedi Osmanga.

—Hı!— dedi Osman, barı da tergevün şo yanga baqdırıp.

—Şonu tüzü bulan alsaq har-kim öz biçenibizni ayırıp bolur edik.

—Sen süyseñ, senikin ayırıp al, meniki yerinde qalsın,— de­di Osman.

—Sen maga yañıdan "sen",— dey turasan! Meni qolumnu...

—Ya-a-a xari!— dedi Osman sozup, Agavum ne aytma süyegenni añlap onu sözün bölüp, "taq-taq!"—dep agaç butuna qagıp. —Şu butum orta Aziyada basmaçlar bulan yabuşaganda qalgan. Ne avara saga meni ulanım!— dep başladı Osman kepliginden, tavuşun göterip.

Şu zaman birden terek aradan çıgıp gelegen atlı göründü. Atnı üstünde avur sanlı, altmış yıllar bitegen militsioner ol­turgan. Uzaq yol yürüpmü, onu beti tunuq, atı göbüklengen.

—Kimdir şunda Osmanlar?— dedi ol, qartlaga lap yuvuq gelip, sallanıp turgan qamuçusunu qayışın qısımına ala turup. Ne Osman, ne Gülyaybat cavap bermey toqtadılar.

—Neger tarıq sizge Osmanlar?— dep soray Agavum, qarılgan bazıq tavuşu bulan.

—Menmen Osman qavumnu başı!— dep, Osman agaç butun cıyıp yerinden göterildi. Militsionerni beti yarıqlandı.

—Aytmay turamısız... Ulanıgız Qaziyav üyde qarap tura... Yugoslaviyanı igiti! Ogar hürmet etip avrup yatgan töşegimden tu­rup, rayondan ari uzatıp gelgenmen, dagıdalar da bar...

Gülyaybat militsionerni artdagı sezlerin eşitginçe de toqtamadı, "atam, ayavlu atam!"—dep turup, yolga, yoruqga qaramay, betden eniş bagıp sozulup qaldı.

Agavum atnı arbaga yekme algasadı. Men ereturgan yerimde abdırap toqtaganman.

—Toqtat şonu, onu esi yoq! Bir zatga urunup kaş bolur,— dedi Agavum, maga bagıp. Gülyaybat, gertiley de, bir zatnı da görmegen halda uçgun bolup bara edi. Men onu aldına haran çıgıp qaldım. Gülyaybat toqtavsuz: "atam, ayavlu atam!"— dey turup meni güçlü bilekleri bulan tebere qolumdan yulqunma talap ete, xapma oñay izley.

—Yurt bir çabıp yetip bolagan yerde tügül, arba bulan geteyik! — deymen, eşitmey.

—Yayaqların qızdır!— dedi Agavumnu arbasına minip, yetip gelgen Osman. Men şonu etmesni añladımı, o arbadan uzalıp Gülyaybatga qamuçu sermedi, eşilgen qayış sızgırıp qıznı beline yılan yimik çırmaldı. Gülyaybat, es tabıp, birden yılap yiberdi.

—Yıladı busa, yaxşı,— dep, rahatlandı Osman da.

4

Aradan bir-neçe gün ötüp, avlaqlar kepgendir degende, biz dagı da Şaytan talaga biçenge geldik. Bu gezik ne Osman, ne Gülyaybat yoq ediler. Olanı ornuna yañız Qaziyav gelgen edi. Hali barıbız da qoşulup çalabız. Ne yerni, ne bizin arabızda dazu yoq. Tek nege busa da Agavum oylu görüne, az söyley, yallıqsız işley. Güçlü qarqaralı Qaziyavdan artda qalma süymey.

Zaman-zaman lap  yuvuqdan torgaylar uçup getgende sesgenip: "Tergev berip çalıgız, yaşlar. Çalgıga uyalar raslanıp qala, balaları bola",— dey.

Meni de olay göñüm yoq. Qaziyav qaytganlı yüregim atamnı birden-bir bek izley, umut ete.

Enni Gülyaybatnı xatirin birev de qaldırmacaq. Maga da onu yaman sözlerden yaqlama tüşmes. Kömegim de tarıq bolmas ogar.

Tek dünyada birevge sama kömek etmey, yaqlamay, süyündürmey, süymey yaşama bolamı? Şolar menden Gülyaybatga tarıq bolmasa, kimni yaqlarman? Süyündürermen? Süyermen?

Ekinçi gün biçenge dagı da köp adamlar geldiler. Qart da, yaş da... Barıbız da bir bolup çalma, cıyma girişdik. Bu gezik Gülyaybat da bar edi, Gülyaybat ruhlanıp işley.

Onu üstünde yañı ciketi, ayagında batinkaları... Qaziyav savgatga alıp gelgen bolma yaray. Başında şo aq yavlugu tüyülüp baylangan.

Axşam geç bolgunça işlep, adamlar otlar da yagıp, qazanlar da asıp yer-yerde güp-güp bolup otlanı qurşap olturdular.

Gülyaybat atasına tiyip olturgan. Onu yüregi paraxat, gözleri otnu yalınına tügül, yüregini yarıgından uçgunlanagan yimik.

Qaziyav söz arada çalgıga bilev işıy turup Yugoslaviyada partizanlıq etgen küylerin qucurlu küyde ayta, orden, medallar bu­lan ne uçun savgatlanganın xabarlay.

Cengertgiler qarañılıqdan qaçıp yarıqga gelebiz dep atılıp, uçup, yallaygan otga tüşüp geteler. Yarıq uçun, azatlıq uçun bir de ayamay canın bergen erleni, atamnı göz alga geltireler.

Men de şolay otga da, qaynaygan suvga da bir de tartınmay tüşer edim, eger şondan soñ bir minut çaqı zaman sama da, şulay Gülyaybat yimik atama tiyip olturma umut bar edi busa.

Otnu qurşaganlar şat xabarlaylar, giççi masxaraga da ullu külkü eteler. Meni heç zatdan hayım yoq. Ne aşdan, ne suvdan, ne masxaradan.

Meni türlü oylar yelegen. Oylu zamanda meni yañızlıqga tarta. Bir bicaqnı tübüne barıp olturdum.

Ay yañı tuvup gele. Köknü yüzü qızıl paypelek çaçılgan gök avlaq yimik. Yerde cengertgiler biri biri bulan öçeşegendey gürülleyler. Tek olar gözge görünmeygenge bolma yaray, kökdegi yulduzlar gürülleygen yimik his etesen.

Cengertgileni tavuşu oylarıñnı birden-bir teren va tatli ete. Olaga tıñlap oylaşıp-oylaşıp turma süyesen. Oy bulan dün'yanı ne yerine de çıgasan. Dün'yada busa köp zat bar oylaşma, yürekge alma, göz alga geltirme. Tek özüñ barıp gelmegen soñ göz alga ne tür­lü surat gelip de qala. Hali de oylarımda dav maydanlanı qıdırıp, atamnı izlep bir suratnı da ayan etip bolmay qaytıp Agavuma, Osmanga, otnu qırıyında atasına tiyip olturgan Gülyaybatga yetip toqtadım.

Yuvuqdan yeñil basılagan ayaq tavuş eşitildi, arekden otlanı yagından agaç qomuznu tavuşu çalındı, bir ulan yırlama başladı.

—Qurman, men seni izleymen— dedi lap  yuvuqdan.

"Qaragöz, tileymen, tüzün aytsana"— dep başladı arekden yırlavçu.

Men tavuşga burulup bicaqnı xırına tayangan Gülyaybatnı gördüm va çalt yerimden turdum. Maga oylu qaragan qıznı gözleri aynı yarıgına uçgunlanıp tura, lap yuvuqdan onu issi tınışı eşitile.

"Nege şunça şulay gözleriñ yana?"— dep eşitildi dagı da arekden.

*     *     *

Şeytan Çayırında

Dedem ile ben, tek at koşulu arabamızla ot biçtiğimiz yere varırken, Osmanlar çoktan alaçıklarını kurmuşlar, ot biçiyorlardı. Osman biçiyor, Gülaybat onun arkasından biçilen otları topluyordu. Yakında otlamakta olan kısrakları da görünüyor.

Gülaybat'ı görünce benim yüreğim sevinçle doldu. Osman'ı gören Dedemin yüzü buruştu, kaşları çatıldı.

Dedem işte olsun, sözde olsun kendinden önce davrananları sevmezdi. Osman zaten Dedemin öyle hoşlandığı birisi değil. Bunun sebebi, şimdi söylemesem de, gitgide kendiliğinden anlaşılır diye düşünüyorum.

Şimdi de çalışmakta olan Osman'ı gören Dedem: "Hıh, budala, bacağım sakat diye yetişemem mi sanmış!" diye kendi kendine alçak sesle homurdandı.

Gerçekten de Osman'ın dizinden alt kısmı tahta bacak idi. Dedemin ise gözleri zayıf görür, bilhassa uzaktaki şeyleri. Uzağa bakmak istediğinde yakınlaştırıcı gözlükler takar.

Tekerler, yüksek otların içinde gizlenen derin çukurlara düşüp de araba fena hâlde sarsılmaya başlamasına rağmen Dedem: "Hey, hey, sahipsiz!" diye yorulan atı birden bire hızlandırmaya başladı.

Çayıra sınır olan ağacın altına gelip çabucak atı koşumundan çıkardı ve onu köstekleyip alaçık kurmaya koştu. Sahtiyan kınından kırık kılıç parçasını çıkarıp onunla yakındaki çalı çırpıyı kesmeye girişti.

Dedemin dediğine göre, onun bu kılıcı, bazı insanlar gibi hain çıkmış. Ak askerlerle şiddetli bir çarpışma içindeyken kılıcı kırılıvermiş. Ama Dedem bu parçasıyla da düşmanlara galip gelmeyi başarmış. Hâlâ onu atmaya kıyamayıp böyle ufak tefek işlerde kullanıyor.

Ben Dedemin kestiği çalı çırpıyı, alaçığı yaptığı yere taşıyorum. "Bize bunun serinliği yeter." diyor Dedem alaçığın üstünü onararak. -Kalsak kalsak en fazla üç dört gün kalırız... Yine de geceleri üstün örtülü olursa yüreğin rahat olur, gökten taş düşmese de... Ama bu yere "Şeytan Çayırı" diye boşuna denmemiş... zulmeti çok yer." diye bana söyleniyor.

Alaçığı yapıp bitirdikten sonra Dedem oturup sigara yaktı. terleyen ve kızılcık yapraklarının acıttığı ensemi silkeleyip ben de rahat nefes aldım ve uzaklara doğru dört tarafıma baktım.

Gök yüzünde hiç bulut yok. Hava temiz olduğu için uzaktaki dağların sırtlarındaki küçük şeyler de açıkça görünüyorlar.

Kuşların çınlayan ötüşmeleri işitiliyor. Toygarlar bilhassa gayretliler. Rüzgârın hafif sesi çilek kokusunu alıp geliyor.

Bizden beş yüz metre kadar uzakta derin dere var, onun iki yanı da yüksek ağaçlarla kaplı; içinde gümüş gibi temiz suyu ile küçük çay şırıl şırıl akıyor.

Alaçığın gölgesinde oturan iri kemikli, dalyan boylu Dedem, kendisi de bu tabiatın canlı türlerinden birisi gibi görünüyor.  Onun düz büyüyen uzun bıyıkları kaplanınkine benziyor. Ama kaplanlar tütün içmezler, Dedemse fosur fosur çekiyor.

Onun ağzından çıkan duman, masmavi, cam gibi temiz havada sarımtırak bulut parçacığı gibi uzun zaman süzülüyor, sonra yavaşça dağılarak havaya karışıp yok oluyor.

Alaçığımızın gölgesi Osman'ın ot biçmekte olduğu tarafa doğru uzuyor. Dedem gözlüklerini takarak, zaten iyi tanıdığı bu kırlarla yeniden tanışmak ister gibi dört tarafına dikkatlice bakıyor. Osman'ın biçtiği yeri gözleriyle ölçüyor, elde edeceği ot miktarını tahmin etmeye çalışıyor...

Osman bize aldırmadan işine devam ediyor. Gülaybat iş arasında bize doğru da bakıyor, ama onun bakışları her seferinde bana dikilip kalıyor.

Gülaybat işinde anlamsız uğraşıyor: yaptığı ot yığınları yıkılıveriyor. Bazen dirgeni havaya kaldırdığında kendisi de düşüyor. "Yaklaştırıp bırak, öbeğin üstüne ben atarım." diye asabîleşiyor Osman. Ama Gülaybat bu işi de kendisi yapmak isteyerek onu dinlemeden gayretine devam ediyor.

Dedemin bakışları şimdi Gülaybat'ın üzerinde durdu: "Vay senin yardımına da, sana da!" diye benim gittikçe güçlenen boyuma gururla baktı, sonra önüne gelen avına atlamaya hazır kaplan gibi büzülüp ellerini diz uçlarına koyarak yerinden kalktı ve sigarasını söndürüp atarak Osman'ın üstüne doğru aceleyle yürüdü.

-Hey, kör eşek! dedi Dedem, Osman'dan bir kaç adım ileri gidip durduktan sonra. -Sen benim yerimi biçiyorsun!

-Senin koyduğun şu sınıra göre biçiyorum, dedi Osman, elini uzatıp aradaki kara çalıyı göstererek.

-Sen ona benim yerime girip bakma, senin yerinden bak! İşte ya sınır! diyerek, kendisinin durduğu yere ayağıyla dürttü.

-Yer seninse otu da senindir, şu benim biçtiğim otları da kendine toplayıp al, körlüğümün tasası sana düşmez! dedi Osman.

-Sen bana "sen" diye nasıl söylersin! diye bağırdı Dedem, birden asabîleşerek. -Ben Ullubiy Buynakskiy ile konuşmuş erkeğim, o benimle tokalaşmış. Mahaç Dahadayev'in[1] gruplarında Ak Askerlere karşı savaşmışım. Benim oğlum Ullubek de savaşta yaralanarak kahramanca can vermiş. Senin Kaziyav'ın gibi bir o ormanda bir bu ormanda, bir o mağarada bir bu mağarada saklanarak kaçak olmamış! dedi.

Osman başka söz söylemeden tırpanını alarak uzaklaştı; Dedeme karşı kabaran öfkesini tırpandan almak ister gibi onu bileği taşıyla bilemeye girişti. Gülaybat da söze karışmadan kendi varlığı ile Osaman'a güç vermek ister gibi ona yaklaşarak yanında ayakta durdu.

Son sözleriyle sınırı aştığını anlayan Dedem birden bire pek öfkelendi. Bu sefer kendisine, kendi sabırsızlığına öfkelendi.

-Getir şu arabadaki su güğümünü! diye bağırdı bana. Kendisi de tırpanını aldı ve çayırdan çok uzaklara gidecekmiş gibi aceleci bir yürüyüşle aşağı doğru hızla yöneldi.

Ben su güğümünü alarak hemen Dedemin arkasından yetiştim. Dedem o telâşlı yürüyüşünde aradaki kara çalının dikenlerine sürünüp takıldı. "Allah alsın seni! Sen kalmıştın şimdi bana asılacak!" diyerek Dedem ona tırpanını kaldırdı, ama tırpanın keskin kılağısına mı kıyamadı, yoksa sınırı mı bozmak istemedi nedendir, bıraktı.

Yamalı şalvarını, solup rengi tanınmayacak hâle gelmiş gömleğini de çıkarıp Dedem iç çamaşırları ile kaldı. Ayağındaki lâstik kaloşlar çözülmesin diye iple altından dolaştırarak bağladı; güğümden su da içip canlanarak işe girişti.

Dedemin tırpanı her nefeste bir sallanıyor, her sallanışı bir nefes gibi: "Şıv şıv, şıv şıv" diye, kırlardaki yüz türlü melodiye çelik tırpanın kendine has sesi de katıldı.

Yıkılan otlardan ürken çekirgeler etrafa kıvılcım gibi sıçrıyorlar.

Ben dirgen ile biçilen otları toplamaya giriştim. Zaman zaman Gülaybat'ın çalıştığı tarafa da dönüyorum. Benim bakışımı sezmiş gibi Gülaybat da bana dönüyor. Onun bakışında sitemin izleri var gibi görünüyor.

2

...Gülaybat da benim gibi kendi babasını tanımıyor. Onlar cepheye gittiğinde biz çok küçük birer çocukmuşuz. Ben babamı hiç olmazsa resminden tanıyorum, Gülaybat ise ondan da mahrum kalmış. Onun sebebi şöyle olmuş derler.

Savaşlar bitip de sevinçle üzüntünün birbirine karıştığı günlerin birinde; kadınların, düşmana karşı zafer kazanarak gelen kocalarına, oğullarına ekmekler pişirip, ölenlerin ardından sadaka için helvalar yaptıkları günlerin birinde; Osman'ın karısı Zulay da fırına ekmek pişirmeye gider. Askerden üç oğlu dönmemiş bir kadın, Zulay'a: "Güzel ekmeklerine hamur yoğurmuşsun, Zulay. Yoksa Kaziyav da mı dönmedi? Ormanların havası nasıldır acaba? İyi bir yer olsun bulmuş mu? Havası ona yaramış mı?" diye alay etmiş.

Zulay utanıp mayası gelen hamurunu da, sırasını da bırakıp fırından çıkıp gitmiş.

Evinde, duvara asılı duran Kaziyav'ın resmine uzun süre bakarak Zulay: "Niye ettin yavrum, şu zayıflığı? Seni doğuran biz annen, baban, nasıl yaşayalım şimdi dünyada? Halka hangi yüzle bakalım? Ele güne rezil olduk, diye ağlamaya başlar.

Ocak başında sırtına gocuğunu örtmüş, sıkıntılı oturan Osman peş peşe sigara içer, ateşin sönmekte olan korlarına üfler. Zulay'a:

-Hı, yeter ağladığın! Göz yaşıyla değişen bir şey olsa ben de seninle ağlardım, der.

Hüzünlü evde tatsız bir sessizlik olur. Küçük Gülaybat bu sözlerden hiçbir şey anlamaz. Ama hayvanların da tabiatın korkunç, belâlı alâmetlerini hissederek korkuyla ürktükleri gibi, evin tatsızlığı, anne babanın ağır dertleri de çocukcağıza öyle tesir etmiş olmalı.

Gülaybat da öyle heyecanlanır, bir şeyden korkmuş gibi; bir ağlayan Zulay'a, bir ocak başında oturan Osman'a anlaşılmaz şekilde bakar.

"Anne, anne!" der, Zulay'ın eteğine vurup gözlerine bakarak. "Baba, baba!" der Osman'a koşup. Bir o yana koşar çocuk, bir bu yana.

Osman Gülaybat'ı bağrına basar, başını okşar. Sonra parmaklarını yakan sigarasını atıp yerinden kalkar. Arkasından başka bir güç itiyormuş gibi sallanarak yürüyüp Kaziyav'un resminin önüne gelir, titreyen elleri resme uzanır...

Oğlunun ocakta yanan resmini gören Zulay o anda hastalanıp yere yıkılır. Aradan bir hafta geçmeden onun cenazesini kabristana götürürler. Osman ile Gülaybat yalnız kalır.

... Öğleye doğru Dedem yorulmaya başladı, çok durur oldu. "Romatizmalarım sızlıyor, yağmak istemez mi bir de?" diyerek havanın durumuna baktı.

Gerçekten de, dağların üzerinde kara bulutlar göründü; serin rüzgâr esmeye başladı.

Dedem coşarak çalışıyor. Dinlenmeksizin çalışan Osman'a: "Yeli yok mudur, yel alasıcanın!" diye düşünür. Çok duraklayarak onun önünde zayıf görünmek istemiyor, çalışmaya ondan sonra geldiğine de hayıflanıyor.

Ama Osman durmuyor, işine devam ediyor. Onun terleyip sırtına yapışan bez gömleğinin altından kabaran zayıf kürek kemikleri, tırpanı savurdukça ileri geri hareket ediyor.

Osman tırpanını alarak, Gülaybat'ın tepsi hazırlamakta olduğu alaçığına doğru, serin rüzgâr sebebiyle midir, öksürerek yürüdü.

-Oturmaya da gitmez mi, kalkamayıp kalasıca! Ahirette öksüresin! diyerek Dedem onu izliyor.

Keçe kasketini çıkarıp, saçsız başını parıldatarak tepsiye yakın oturan Osman'ı gören Dedemin yüreği de rahatladı. Ama benim işiteceğim şekilde: "Yavaş, otlakçı!" diye onun önünde kendi dayanıklılığını göstermek isteyerek coşkuyla işine devam ediyor.

Fakat, tırpanın sesi şimdi önceki gibi çınlayarak çıkmıyor, soluğu gibi ağır çıkıyor. Tırpanın sapı elinden sıyrılıp gidiyor.

Biraz sonra tırpanı, şu kendisi demin sürtündüğü çalı dikenine takılıp kaldı.

"Şu çalı dikenleri beni bırakacağa benzemiyor bugün! Bütün dünya çalı dikeniyle mi dolmuş, nedir!" diye öfkeleniyor. Çalı da canlıymış da bilerek tutmuş gibi onun tırpanını bırakmıyor.

Hâlsiz düşen Dedem orada tırpanını bırakıp: "Getirsene çocuk, sen de şu hurçları! Bizde şurada yemek yiyelim!" dedi bana.

Pişmiş kuru et ile ekmeği getirip ben Dedemin önüne koydum. Dedem eti bıçakla kesip küçük parçalara bölerek ağzına atıyor. Onun çiğneyecek kadar dişleri yok. Ağzında bir o yana, bir bu yana çevirip bıkınca güçlükle yutuyor. Zaman zaman Osman'a doğru dönüyor. Onun ne yediğini bilmek istiyor.

Dedemin her bakışında ben de o tarafa dönüyorum, ama benim bakışlarım her seferinde Gülaybat'a takılıp kalıyor. Bunu anlayan Dedem: "Önüne bakarak ye!" diyor. Kendisi ise bir şekilde göz altından Osman'a doğru bakıyor: Onun ne yediğini bilmek istiyor, kendisininkini de göstermeye gayret ediyor.

Osman'ın da et ile ekmek yediğini gören Dedemin alnındaki kırışıklıklar toplanıp bozulmuş demir yollarına benzedi. "Fakirlik içinde yaşayanlar artık ekmeği de et ile yer olmuşlar." diye homurdandı Dedem.

Gülaybat'ın bakışlarını hissedip ben bir daha o tarafa döndüm ve o bakışımla bizim atın onların kısrağı ile dereye inip gittiğini de fark ettim.

-Bakma o yana dedim sana! diye bu sefer Dedem fena öfkelendi.

-Ben onlara bakmıyorum, bizim at onların kısrağı ile uzaklaşıyor, su istiyorlar galiba, dedim.

Dedemin aklına yeni bir fikir geldi. O, gözlüklerini takıp atlara doğru bakarak:

-Tez gidip ata su içir; gelirken üstüne bin ve koşturarak gel, dedi.

-Su içen atı koşturmak uygun değil ya...

-Benim dediğimi yap!

"Şimdi benimle övünmek istiyor." diye düşünüp ben yerimden kalktım ve atın arkasından dereye doğru süzüldüm. Gülaybat da ağaçların yanı sıra kendi kısraklarına doğru yürüdü.

Gülaybat'ın üstünde kıpkırmızı elbisesi var. Yeşil çayırlıkta o, bir yerden bir yere akan büyük bir gül gibi görünüyor. Başında beyaz örtü düğümlenip bağlanmış.

Gülaybat sıkıntılı görünüyor. Sıkıntılı olmasın da ne yapsın, bugün Dedemin söylediği sözleri duyduktan sonra? Okulda da gülmüyor, çocuklara katılarak oynamıyordu. Biraz derdini unutacak olsa "zınk" diye araya girip ona babasını hatırlatıyordu bazı sefiller, bu durum günler boyunca Gülaybat'ın canını sıkıyordu. Onu kötü sözlere karşı savunan bana da az vuran olmuyordu, fakat ben de onlara borçlu kalmıyordum.

Dereye ineceğimiz yerde ben atın kösteğini çözdüm. Gülaybat'ın köstekle fazla uğraştığını görüp ona da yardıma yetiştim.

-Sert köstek, dedi Gülaybat.

-Pek sert de değil, biraz zorlasan, diye ben kösteği çözüp Gülaybat'ın eline verdim. Gülaybat birden sevinip kösteği sallayarak oraya buraya koşuştu.

Köstekler atlardan değil, bizden çözülmüş gibiydi.

-Sizin at bizim atı ısırıyor, dedi Gülaybat birden durup, birbirlerine sokulan atları görünce.

-Isırmıyor, dost oluyorlar, dedim ben, bu konuda çok bilgim varmış gibi.

-Senin Deden ile benim Dedem gibi dost olacaklarsa, olmasınlar, diyerek Gülaybat yağmasa açılmayacak hava gibi kapandı. Hava ise gerçekten de yağacak, damlalar gelmeye başladı bile.

-Keşke yağsa; yağmurdan sonra tabiatın rengi açılır, dedim ben.

-Kalpleri de öyle açsaydı keşke, diye Gülaybat dereye inen patikaya doğru yürüdü.

Üzeri yoğun yapraklarla örtülen derenin içi donuktu. İki yanda büyüyen ağaçların kökleri açığa çıkmış, su iyice alçalmış. Nemden kuduran ayı otları insan belinden daha yüksek. Dulavratotu yapraklarının her birisi büyük bir tepsi kadar var.

Atlar âdeta höpürdeterek su içiyorlar. Gülaybat benden bir on adım ötede, su içen kısrağın dizginini tutumuş, onun ağzına bakıyor.

Uzaktan gök gürledi. Yapraklara kümeler hâlinde vuran damlaların sesi güçlendi. Ben Gülaybat'a:

-Sen atı yarıştırabilir misin? dedim.

-O da nereden çıktı?

-Yapabilir misin?

-Yapabilirim.

-Öyleyse yukarı çıkınca atlara binip koşturarak süreriz. Ama birbirimizi geçmeden ihtiyarların yanına varırız...

Bir daha gök gürledi. Bu sefer tam üstümüzden bir şey çatlamış gibi olup, birden sert rüzgârla birlikte yağmur, gök delinmiş gibi boşaldı. Her biri fındık kadar iri dolu taneleri, dulavratotu yapraklarını mermi gibi delik deşik etmeye başladı.

Rüzgârın, yağmurun, sallanan ağaçların sesi kulakları sağır ediyor. Ürkerek kişneyen atlar elden çıkmak iseteyerek şahlanıyorlar; derenin yarlarından aşağı doğru şarıldayarak bulanık sular akmaya başladı. İnsanın yüzüne acıtarak çarpan dolu taneleri göz açtırmıyor, "sel geliyor!" diye bağıran Gülaybat'ın sesi, sözleri ağzından çıkmadan rüzgâr alıp gittiği için kulağıma zor çalındı.

Ben hemen atı kendi başına bırakıp Gülaybat'a yetiştim ve onu elinden tutup ağacın içine doğru çektim. Gülaybat yerinden kımıldamak istemedi, bir süre karşı geldi, sonra birden beni sürükleyip gider gibi derenin yarlarına doğru aceleyle çekti. Aşağı indiğimiz patika bulunacak gibi değildi: derenin iki yanından kol kol bulanık sular akıyordu. Elimize gelen dallara tutunarak ilerleyip bir dik kayaya dayanıp kaldık.

Burası rüzgâr almıyor ise de sudan, soğuktan korumuyordu. Güçlü yağmur önce yapraklara, sonra bizim üstümüze serpiliyor; kayanın üstünden şelâle gibi su dökülüyor; dolu tanelerinden yer bembeyaz olmuş, soğuk sebebiyle ağzımızdan buhar çıkıyor. "Şimdi kesilir, şimdi kesilir" diyerek zor dayanıyoruz.

Gülaybat, geniş yapraklı ıhlamur ağacına dayanmış, karşımda ayakta duruyor. Onun nice kere yıkanmaktan daralan ve kısalan bir kat elbisesi bedenine yapışmış, yüzü morarmış. Yağmurun ise kesilmeye niyeti yok, daha da güçleniyor.

Tekrar şimşek çakıp gök gürledi. Bu sefer dağlar yarılıp, yarlar çatlayıp gitmiş gibi bir ses çıktı. Büyük bir taş, dere yatağının üstünden yuvarlanarak sel sularına gömüldü; su kıyısındaki ağaç, dalları çatırdayarak kırılıp devrildi. Aşağıda ürkerek kişneyen atların sesi kulağıma geldi.

Soğuktan kanım uyuşmuş, bayılacak gibi oluyorum; fakat hemen aklımı başıma toparlayıp kendime geliyorum. Yağmur kesilmeden yağarsa ne yaparız? "Buraya boşuna 'Şeytan Çayırı' denmemiş, zulmeti çok yer." diyen Dedemin sözleri aklıma gelip yüreğim titredi ve bütün düşüncelerim Gülaybat'a yöneldi.

Gülaybat şimdi oluğa düşmüş civcive benzemiş, yüzü birden morarmış, soğuktan vücudu büzülmüş. Ne yapmak gerek? Kuşlar, canlılar bile bu âfetten kaçıp yavrularını da korumayı başarmışlar; bense bir şey yapamıyor, kendim de deri parçası gibi büzüşmüş bekliyorum şeklinde düşünceler gelince ben birden kayanın duvarını güçsüz ellerimle tırmalamaya başladım, sanki delip oradan sıcaklık bulmak istiyordum; başaramayınca, dalları kırmaya başladım.

Maksatsızca kırdığım dalları sürükleyip Gülaybat'a dönüyorum ve "Bunlardan ne olur? Gülaybat'ı sudan, soğuktan korur mu?" diye düşünüyorum; o anda bayılarak dayandığı desteğinden kayıp devrilen Gülaybat'ı fark ediyorum ve hemen atılıp onu tutuyorum. O ana kadar ağzından hiç söz çıkmayan Gülaybat birden her sözünden sonra duraklayarak:

-Benim ecelim geldi galiba. Ben bu günü çok bekledim... halkın önünde hep utanarak yaşanmıyor. Senin Dedenin sözlerini hatırlayarak konuştuğumdan değil. Vatanına ihanet eden insana da, onun yakınlarına da, herkes bu gözle bakıyordur, bağışlamıyordur... Fakat bundan dolayı halk bizi affetse de benim kalbim affetmeyecek, ömür boyu utanarak yaşayacağım. Ama ben böyle yaşamak istemiyorum. Kaç kere ölümü aradım, ne var ki canımdan ayrılmaya gücüm yetmedi; yalnız kalacak Dedemi düşündüm. Selin götürmesini istedim. Şimdi benim beklediğim an kendisi geldi. Şimdi, son nefesimde sana sırrımı açmak istiyorum. Bunu yapmazsam beni dünyanın kabul etmediği gibi toprak da kabul etmez... işitiyor musun? Sen dünyada en iyi, en yiğit gençsin. Ben seni sevdim, ama senin sevgini iterek yaşadım: "Kaçağın kızı ile!" diye seni bütün köy konuşacaktı; senin canını sıkacak bir kötü söze ben kendim sebep olur muyum!... Şimdi artık bana başka değil...

Gülaybat güçlükle bana doğru atıldı, onun dermansız kolları boynuma dolandı. Onun buz gibi göğsünü hissederek yanan yüreğim daha da sızlayarak:

-Ben de seviyorum seni, Gülaybat! Canımdan fazla seviyorum. Ama sen kendini bırakma. Senin ölümün babanın hiçbir ayıbını temizlemeyecek, diyorum; onu rüzgârdan, yağmurdan vücudumla koruyorum, vücudumda ısı namına bir şey kalmışsa onu da ona vermeye razıyım.

Yağmurun bize merhameti mi geldi, yoksa yüreğimiz mi açılsın dedi, hiç yağmamış gibi kesildi, o anda hava açıldı ve güneş gülümsedi, hava ısınmaya başladı.

Gülaybat başını kaldırdı, kolları sabrını zorlayarak omuzlarımdan aşağı düştü, benden ayrılıp kendi gücüyle ayakta durdu, rüzgâr son gücüyle sallayıp ağaçların son damlalarını da bizim üstümüze döktü, yalnız gürültüyle akan selin sesi kaldı.

3

... Gülaybatların kısrağını sel mi aldı, ne olduysa bulunmadı. Bizim atı bularak ihtiyarların yanına geldik.

Bizim alaçığı rüzgâr devirip dallarını sağa sola savurmuş. Ot yığınlarını da dağıtıp Dedeminkiyle Osman'ınkini birbirinden ayrılmayacak kadar karıştırmış.

Barınaksız kalan Dedem Osman'ınkine sığınmış. Üstlerine pılıyı pırtıyı örterek birbirlerine sırtlarını dönüp yatmışlar. Osman'ın tahta bacağı alaçıktan dışarı çıkmış; o, bu bacağını toplayamaz.

Gülaybat önce onlara sonra bana bakıp gülümsedi. Onların barışmasına ben de sevindim, yüreklerimiz ferahladı.

Güneş kızdırınca beni de uyku bastırdı. Olduğum yerde yatıp uyumaya razıyım, susuz yer yok.

Ağaç altındaki çalı yığınına gözüm ilişti. Aralarından su rahatça geçtiği için onun üstü kurumuştu. Gidip oturdum. Buradan güneş de güzel geliyordu.

Gülaybat'ı da çağırmak isteyerek dört yanıma baktım, o göğe mi uçtu, yere mi girdi, yok olup gitmiş. Sıkışık çalıların aralarından onun çıplak vücudu gözüme ilişti. O, elbisesini sıkıyordu. Biraz sonra güneşe çıkmış, ıslak saçlarını tararken göründü.

Ağaçlarda kuşlar, yerde inlerine su giren canlılar da gün ışığına çıkmış, gagalanıp yalanarak her birisi kendi usulünce temizleniyorlardı.

Ben kendimi şiddet dolu başka bir dünyadan sevgili dünyama yenice dönüp gelen insana benzetiyordum.

Ne garip şey şu dünya! Yarım saat önce son nefesini bekleyen Gülaybat şimdi güneşe doğru oturmuş, vücudunun bütün organlarıyla onun her ışığını tutuyor.

Ne kadar fikir, murat, dilek, tatlı düşünceler var şimdi onun da küçük yüreğinde, sırayla yanıp sönen?

İnsanın iç dünyasının sırları, bu dünyanınkinden kat kat fazladır, ehemmiyetlidir. Yoksa Gülaybat vatan görevine ihanet eden bir babası için, onun ağırlığını kaldıramayıp çilekli, pelin kokulu bu güzel dünyayı bırakıp toprağa girmek istemezdi...

Gülaybat gelip benim oturduğum çalı kümesine oturdu. Onun yüzü kaynıyor, hamamdan çıkmış gibi. Gözleri ışıklanmış, sıcak dudakları yeni kızaran çileğin rengine dönmüş. İnsan onun yüzüne doya doya bakmak istiyor. Gülaybat benim bakışımı hissetse de beni umursamaz gibi uzaklara bakıp oralardan bir ses işitmek ister gibi oturuyor.

"Ben seni seviyorum, Gülaybat!" dedim, ama ağzımdan ses çıkmadı, yüreğim hızla çarptı.

"Ben de seni seviyorum, Kurman!" dedi Gülaybat da bana dönerek, kalbimin sesini işitmiş de ona cevap veriyormuş gibi. Ama onun ağzından da ses çıkmadı, göğsü dalgalandı. Gözlerimizin arasında "Ben seni seviyorum", "Ben seni seviyorum!" diye, göze görünmeyen sevgi dalgaları çırpınıyor gibiydi.

O anda birden "Haydi haydi, haydi kulum miyaya (örümceğe), biz de gideriz Kızıl Orduya!" diye eski türkülerini söyleyen ihtiyarların sesleri çevrede yankılandı.

Onlar da rahatlayıp güneşe çıkmış, önlerine bir şişe şarap koyup oturmuşlar. Osman Dedemin çinko maşrapasına şarap dökerek:

-Her ocaktan bir kambur, aksi adam doğar derler; ama o, öyle bir çocuk değildi, diyerek düşüncelere daldı. Sözün babası hakkında olduğunu anlayan Gülaybat'ın yeniden yüreği daraldı, dudaklarını ısırdı.

Dedem içki dolu maşrapasını tutarak gök yüzünde bir şey arıyormuş gibi başını kaldırarak baktı. Havada hâlâ kaybolmayan kara bulut parçaları görünüyordu. Sonra rüzgârın dağıttığı, suyun akıttığı otlara önemli bir işin delilini ortaya çıkarıyormuş gibi uzun zaman bakarak maşrapasını içmeden yere koyup:

-Şu-u, suyun akıttığı benim alaçığımın kazığını görüyor musun? dedi Osman'a.

-Hı! dedi Osman, bütün dikkatini o tarafa vererek.

-Onun doğrultusunda alsak, ikimiz de kendi otumuzu ayırabilirdik.

-Sen istiyorsan seninkini ayırıp al, benimki yerinde kalsın, dedi Osman.

-Sen bana yine "sen" diyorsun! Benim elimi...

-Ya-a-ahu! dedi Osman uzatarak, Dedemin ne söyleyeceğini anlamış ve onun sözünü bölmüştü, "tak tak" diye tahta bacağına vurarak. -Şu bacağım Orta Asya'da Basmacılar[2] ile savaşırken kopmuş. Ne ilgilendirir seni benim oğlum! diye başladı Osman coşup sesini yükselterek.

O anda ağaçların arasından çıkıp gelen bir atlı göründü. Atın üstünde ağır gövdeli, altmış yaşını geçkin bir milis var. Uzun yoldan mı gelir nedir, benzi soluk, atı köpürmüş.

-Kimdir burada Osmanlar? dedi o, ihtiyarlara iyice yaklaşıp, sallanan kamçısının kayışını avcuna alarak. Ne Osman ne de Gülaybat cevap vermeden beklediler.

-Niye lâzım size Osmanlar? diye sordu Dedem, hırıldayan kalın sesiyle.

-Benim, Osman ailesinin başı! diyerek Osman tahta ağacını toplayıp yerinden doğruldu. Milisin yüzü aydınlandı.

-Niye söylemiyorsunuz... Oğlunuz Kaziyav evde bekliyor... Yugoslavya'nın yiğidi! Ona hürmet için hasta yatağımdan kalkıp rayonumdan buraya kadar gelmişim, başkaları da var...

Gülaybat milisin son sözlerini dinlemeye sabredemedi, "Babam, sevgili babam!" diyerek yolu bir yana bırakıp yamaçtan aşağı fırlayıp koşmaya başladı.

Dedem aceleyle atı arabaya koşmaya girişti. Ben olduğum yerde şaşıp kalmışım.

-Durdur şunu, onun aklı başında değil! Bir şeye çarpıp düşüp lâpaya döner, dedi Dedem, bana bakarak. Gülaybat gerçekten de gözü bir şey görmez bir şekilde kıvılcım olup gidiyordu. Ben onun önüne güçlükle çıkabildim. Gülaybat durmaksızın "Babam, sevgili babam!" diyerek beni güçlü kollarıyla itiyor, elimden kurtulmak istiyor, ısırmak için fırsat arıyor.

-Köy bir koşuda varılacak yerde değil, arabayla gidelim! diyorum, duymuyor.

-Yanaklarını kızart! dedi, Dedemin arabasına binerek yetişip gelen Osman. Benim bunu yapmayacağımı anladı galiba ki o, arabadan uzanıp Gülaybat'a kamçı salladı, örme kayış ıslık çalarak kızın beline yılan gibi dolandı. Gülaybat'ın aklı başına geldi ve birden boşalıp ağlamayı koyuverdi.

-Ağladıysa iyi, diye rahatladı Osman da.

4

Aradan bir kaç gün geçip de kırlar kurumuş denince biz gene Şeytan Çayırına ota gittik. Bu sefer ne Osman ne Gülaybat yoktu. Onların yerine yalnız Kaziyav gelmişti. Artık hep birlikte tırpan sallıyoruz. Ne yerde, ne de aramızda sınır yok. Ama Dedem nedense düşünceli görünüyor; az konuşuyor, istirahat etmeden çalışıyor. Güçlü Kaziyav'dan arkada kalmak istemiyor.

Zaman zaman çok yakınımızdan toygarlar uçup gittiğinde seslenip: "Dikkat ederek sallayın tırpanı çocuklar. Ağzına yuva rast geliverir, yavruları olur, diyor.

Benim de öyle pek keyfim yok. Kaziyav döneli kalbim babamı çok arıyor, umut ediyor.

Artık Gülayabat'ın kalbini kimse kırmayacak. Bana da onu kötü sözlere karşı korumak düşmez. Yardımım da gerekmez ona.

Ama dünyada birisine yardım etmeden, kimseyi savunmadan, sevindirmeden, sevmeden yaşanır mı? Bunlar benden Gülaybat'a gerekmezse, kimi korurum? Sevindiririm? Severim?

İkinci gün ot biçmeye daha çok insan geldi. Yaşlısı da genci de... Hepimiz bir olup kesmeye, toplamaya giriştik. Bu sefer Gülaybat da vardı, Gülaybat canla başla çalışıyor.

Onun üstünde yeni ceketi, ayağında potinleri... Kaziyav hediye olarak getirmiş olmalı. Başında o beyaz örtüsü düğümlenerek bağlanmış.

Akşam geç vakte kadar çalışan adamlar, ateşler yakıp üstüne kazanlar da asarak kümeler hâlinde ateşlerin çevresine oturdular.

Gülaybat babasına sokularak oturmuş. Onun içi rahat, gözleri ateşin aleviyle değil, yüreğinin ışıklarıyla kıvılcımlanıyor gibi.

Kaziyav söz arasında tırpana bileği taşıyla vurup Yugoslavya'da partizanlık ettiği günlerini ilgi çekici bir şekilde anlatıyor; madalya ve nişanlarla niçin ödüllendirildiğini hikâye ediyor.

Çekirgeler karanlıktan kaçıp ışığa geliyoruz diye sıçrayıp uçarak alevlenen ateşe düşüyorlar. Aydınlık için, hürriyet için hiç düşünmeden, acımadan canını veren yiğitleri, babamı göz önüne getiriyorlar.

Ben de öyle ateşe de, kaynayan suya da hiç çekinmeden atlardım, eğer ondan sonra bir dakika olsun böyle Gülaybat gibi babama sokularak oturmaya umut olsaydı.

Ateşi çevreleyenler neşeyle sohbet ediyorlar, küçük şakalara da çok gülüyorlar. Benim hiç bir şeye aldırdığım yok. Ne yemeğe, ne suya, ne şakaya.

Beni türlü düşünceler sardı. Düşünceli zamanlarım beni yalnızlığa çeker. Bir dokurcunun yanına gidip oturdum.

Ay yeni doğuyor. Gök yüzü kızıl haşhaş ekilmiş mavi tarla gibi. Yerde çekirgeler birbirleriyle yarışır gibi vızıldıyorlar. Ama onlar karanlıkta göze görünmediğinden olsa gerek, gökteki yıldızlar vızıldıyor gibi hissediyorsun.

Çekirgelerin sesi insanın hayallerini birden derinleştirip tatlandırıyor. Onları dinleyerek dakikalarca düşünceler içinde kalmak istiyorsun. Düşünerek dünyanın dilediğin her yerine gidebilirsin. Dünyada ise düşünülecek, kalbe alınacak, göz önüne getirilecek çok şey var. Ama kendin gidip gelmedikten sonra göz önüne her türlü hayal gelip kalıyor. Hâlâ düşüncelerimde savaş meydanlarını dolaşıp babamı arayarak bir hayalini bile seçemeden dönüp Dedeme, Osman'a, ateşin kenarında babasına sokularak oturan Gülaybat'a takılıp kaldım.

Yakından hafifçe basılan bir ayak sesi duyuldu, uzaktaki ateşlerin yanından ağaç kopuzun sesi çalındı, bir delikanlı türkü söylemeye başladı.

-Kurman, ben seni arıyorum, dedi çok yakından.

"Karagözlüm, yalvarırım doğruyu söyle." diye başladı uzaktan türkücü.

Ben sese dönüp dokurcunun kenarına dayanan Gülaybat'ı gördüm ve hızla yerimden kalktım. Bana düşünceli bakan kızın gözleri ay ışığında kıvılcımlanıyor, çok yakından onun sıcak nefesi işitiliyor.

"Niye böyle güzel gözlerin yanıyor?" diye işitildi daha da uzaktan.