Əsatir və xurafatda çox korro dorin vo nehan manalar vardır. Ancaq o manaların zahir və oyan olması zamana möhtacdır. Keçon nömroda bir nöqteyi-nəzərdən tarixi-beşəriyyətin edvari'Ərbeeyo təqsimini qobul etməyib qarelərimizin əfVino məğruron ikiyə teqsi- mini münasib gördük ki, o da ancaq bu günlərde xitam bulmaq üzro olan qüruni-vohşiyəyi qədimo ilo ancaq indi başlamaq üzre bulunan, yaxud bundan sonra başlayacaq olan qüruni-modoniyyeyi cədidodon ibarotdir. O halda zəmanəmiz pak mühüm bir zamandır, İki dövr ara­sında bir nöqteyi-fasiledir, bu nöqtəyə diqqet etmelidir. Lakin sadə zəmanomiz mühüm deyildir. Mokanımız da pak mühüm bir mekan­dır. Bu nöqtoyi do anlamalıdır, həm do gözəlcə anlamalıdır! Daim zamanca on mühüm olan hadi sat mekanca doxi en mühüm bir möv- qedə baş göstormişdir.

Rusiyada bu günlərdo vaqe olan herekati-qəyuranəyi-hürriy- yətkaranənm ehemiyyəti-əziməyi-atotmyyəsi inkar olunmaz. Lakin burası da inkar olunmaz ki, ümum Rusiya və bilxassə bizim Qafqa- ziya cahanın on ehemiyyotli bir nöqtəsidir. Bunu on oski zamanlarda belo bütün oqvami-müəzziməyi-tarixiyyo anlamışlardı: yunanilorin, turanilorin, iranilorin en manidar xurafat va esatirleri, on zorif, on müdhiş efsaneleri Qaf dağına aiddir. Qaf dağı iso Elbrus olub Qaf- qaziyadadır. Qafqaziya nodir? Qafqaziya Asiya ile Avropa arasında ozim bir borzox, cosim bir körpüdür. Qedimdon bütün cahanın qapısı bu körpü üzerindo idi, o qapının adı eroblerce babül-obvab, yani “qapılar qapısı” idi ki, bugünkü Dorbondden ibaratdir. Bu gün Qaf- qazın bu qapılar qapısından belo mühüm daha iki qapısı vardır ki, birinin adı Bakı, diğerinin adı Batumdur. Qodim ataşporostlerin qib- ləgahı, cədid petrolçu zərpərəstlərin səcdəgahı olan şu Bakı bütün Avropamn Asiyaya olan qapılanndan biridir. Batum, o sürəti-sahiranə ilə tərəqqi edən Batum isə bütün Asiyanm Avropaya qapısıdır... Caha- mn körpüsü olan, cahanın qapılan bulunan bu məmləkətdə vücud və bədəncə dəxi cahanın ən gözəl, ən yaraşıqlı, ən məlih xalqı sakin bulunuyor. Bəşoriyyətin hüsn və cəmal etibarilə, ən güzidə qismi “irqi-Qafqaziyyo” monsubiyyətlə fəxr etmiyorlarmı?

Əroblorin “Huristan” dedikləri cənnət bu ölkədə deyilmi?.. Şair nəronin hoqqindo deyir: “Yığılıbdır ora cəmiyyəti-huri pərinin?” Əvət cismon vo bodonən hur və mələk qəder gözel xəlq?.. Lakin gözəl cismdə də gözəl də ruh və fıkir olmaq lazım gəlir!.. Öyləmi- dir? Əlbotto, öylodir!.. Ruh və fıkir gözəlliyinin əlaməti nədir? Şüb- həsiz, hürriyyət və azadlıqdır, azadlığa meyildir!.. Başqalannı bilməm, bəncə böyledir!..

Şən, namus və tar, heysiyyət, istiqamət, şücaət, həmiyyət, qey- rət, rüfət, nəcabət kimi sifətlərin cümləsi hürriyyətdən, azadlıqdan törər, Bu sifotlor ruhda, fikirdo, qolbdə olduqca insanın nasiyəsinə, simasına inikas edib onu gözəl vo nocib qılar, qəddü qamətinə təsir edər, onu mövzun, rast və bülənd eylorL Qafqaz xolqi gözoldir, cəmil- dir. Çünki, zikr olunan mühossonatm monbəi olan hürriyyot hissi heç bir vaxt onda sönməmişdir!

Qafqaz xolqini qulluğa, əsarotə məluf etmək olmaz! Qafqazın üç- dörd min sənəlik tarixini qanş(hrsaq onu daima öz hürriyyəti və azad- lığı üçün müharibo cdən görürüz! Onlar ya ölərlər, ya hicrət edərlər, foqət qul olmazlar, onlar əsir düşərlər, lakin əsirliklərində belə qul olmayıb ağalıq edərlər!.. Çərkəzlarin, ləzgilərin, gürcülərin tarixlərini mütalıə edinizt ÇərkəslərTürkiyəyə, İstanbula hicrot edər- lər, əsir gedərlər, fəqət orada bir sülaleyi-hökmdanmn ərkamm təşkil edərlər... Misirə hicrət edərlər, orada hökmdar olurlar. Çərkəz höku­moti təşkil edərlər... Cahanın mümərri olan bu məmləkət vəqayei- tarixiyyəyi-aləmin ən böyük sədəmatına uğradığı halda hürriyyətini, hürriyyətə olan meyil və məhəbbətini heç bir zaman qayib etməz! Kiçik bir gürcü milləti əsrlərcə, qərinələrcə eşqi-hürriyyət sayəsində cahanm ən quvaü-şəkimə dövlətlərinə müqavimot edər, durar!.. Bir ovuc ləzgi qövmi hürriyyəti üçün igirmi bcş sonə mütemadiyen şimalin ən müəzzəm dövlətinə meydan oxur, durar!.. Bu məmləkə- tin abi-havasında hürriyyot rayihəsi vardır, bu xalqın açıq nasiyo- sində hürriyyot nuru borq urur, bu cəmaətin xilqət və tobiotində bir bariqəyi-hürriyyət məknuzdur! Alp və Altay dağlan insanın qəlbinə nələr ilham edərsə, Qafqaz da onu ilham edir! Qafqazda kim təvot- tün edərsə, bu ilhamatın təsirindən xilas olamaz, onunla pərvərişyab olur. Bəncə Qafqaz türkləri ətrakm ən hürriyyət-pərəstidir. Köçə- bəliyi ona qəbahət bulunyordular. Ah!

  • köçəbəlik!.. O köçəbəük mədəniyyətə kiçik bir maneəsə də, lakin hürriyyət şövqinin, hürriyyət saiqəyi-təbiiyyosinin böyük bir olamə- tidir!

Bu məmləkətdə heç bir qüwət hürriyyot şövqünü məhv edəməz! Hcç bir cəbr və təzyiq, heç bir cəfa və əziyyot, heç bir zülm vo sitəm hürriyyət odunu söndürəməz.

Ey qarc, Tiflisdəki “Qafqaziya muzesinə” getmişmisiniz? Getmə- miş isəniz gediniz. O muzexananm divannda əzəmotli bir rəsm löv- həsi vardır, ona tamaşa ediniz. O rəsmdə ərz və səma oğlu Prome- teyin hürriyyət və nuri-maarif uğrunda düçar olduğu oləm və iztirabat təsvir olunur. Prometey asimandan gətirdiyi o nemətlə boşəri, bəşə- riyyəti məsud etmək istədiyi üçün müdhiş, böylə bir əzayə mah­kum edilmişdir. Onun vücudu zəncirlərlə “Kuhi-Qaf’a bənd edilib, cigəri müəbbədən yırtıcı bir qaraquş torofındən əkl edilməkdədir. Müəbbədən çünki cigər yeyildikcə yenidən təşəkkül edibböyü- məkdədir, lakin böylə bir əzab-ələm içində dəxi o nasiyədə yenə bir vüqar, bir qürur nümayandır ki, o da hcç bir əza və cofa ilə izaləsi qabil olmayan bir hissi-hürriyyətin səmayə oks edən asanndan başqa bir şey değildir. Bu hah miladi-İsadan bir neço yüz il əwəl yaşamış olan yunan şairi Esxilos bu yolda təsvir etmiş idi: Qafqaz qayalanna zəncirbənd olan, cigəri üqab tərəfındən parçalanan Prometeyin nəz- dmö «İçi gattb ora deyvı ög'öî müştönyfe                                                elsə, şu

əzabdan xilas olur. Prometey isə cavabən diyor ki:

Sirlər kimi aləmdə bir qul olmadan,

Bu ıztirabı çəkmək ovladır bəna.

Bənce sitəmkarani-dəhrə bəndəlik,

Bu daşlara bənd olmadan bin qat fəna[1].

Hürriyyət namına bundan müəlla, bundan qəti, bundan şiddətli səhih olmaz ki, bir neçə min illərdən bəri Qaf dağlarına əks edib oradan bütün alomə vəlvolo salmışdır. Prometeyin cigərini parçala- maq ilə onun qəlbindən hürriyyot hissini silmək olursa, Qafqaz xəlqini do əsarətə məluf etmək olur!.. Hürriyyot yolunda böylo eşidilme- miş iztirabata qatlanan qohromanı nəhayot hürriyyot mühübbi olan yunan Rüstomi Herakl azad edə bildi!..

Təəssüf olunur ki, Tiflis müzesi Prometey lövhesile iktifa edib digor bir hürriyyot mübarizi olan vo şairi-ozom Firdovsiyo ilhamat ver on Zal oğlu Rüstəmlə Simurğ vəqəəsini tesvir etmomişdir[2].

Qafın bir tərəfındə bir üqabi-müdhiş hürriyyot fədaisi olan Prometeyin cigorini parçaladığı halda, yenə o kühi-sərbülondin üzo- rindo sakin ünqaya Simurğ adlı bir teyri-mövhum daha var idi ki, o bil əks hürriyyətpərvəranənin ürəginə, qolbinə qüwot verirdi! ...Zal- zeri azad və tərbiyə edən Simurğdur, oğlu Rüstəm fəlaketo düçar olduqca ona çareyi-nicat göstəron Simurğdur.

İran azadtığımn, İran hürriyyətinin ən böyük mübarizi olan bu qəhroman düçari-yəs olduqca, zoiflədikco, paralandıqca, ona təsəlli veren, onu qüwetlendirən, onun yaralarını qanadları ilə yaxşı eyle- yon Simurğdur.

Kimdir Prometeyin pəncoyi-üqabda düçar olduğu iztirabata inan­mayan?! Kimdir onun işıq və hürriyyot yolunda çəkdiyi əza ve cefayi əfsanə sayan?! O iztirabat bu gün doxi gözümüzün önündo bütün Qafqaziyada davam edib durmuyormu?.. Feqet, o iztirabat içinde dəxi Qafqaz hürriyyətdən əl çəkiyormu?.. Kimdir, Simurğun qana- dındakı tesirati-şefabəxşayə inanmayan?! O quş bu gün doxi bal- güşayi-etila olub kuhi-Qafın bülend zirveleri, şahiqələri üzərindo çarvaz. edib durmıyarmu? P^rvəcdslacüıi, tatbiya etdiyi Zalzatlatmi hürriyyot yolunda mücahidə vo mübarizo üçün ta qütbi-şimaliye qeder göndərmiyormu?!

Bütün bu osatir bimona deyildir: yoqindir o zaman ki, Qafqaz ölkesi alemin istibdad ve bidad altında inleyen qismini əsaretdon xilas etmek xüsusunda en böyük bir rol oynayacaqdır!.. Ey Türkiyenin, İranın vetenden dur ve cüda düşen hürriyyet yetimleri! İsveçrenin sizə biganə olan soyuq alplarından, Misrin lal və samit olan ehram­larından, hətta bütün Avropanın mərakizi-qeylü qalından imdad göz- ləməyorok, oralardan sesinizi, fəryad və fəqanınızı vetene eşitdi- rəməzsiniz. Oralarda sizi kimsə himaye edəməz! Gəliniz, geliniz Qafqaza, Simurğun qanadlan altma!.. İran və Türkiyə istibdadım bir Arximed kimı yerindən qaldıra bilmək, tamamilə kökündən qopara bilmək üçün nöqtəyi-istinadınız, istinadgahınız ancaq kuhi-Qaf ola bilir!.. Sihho və nərələrinizi ancaq buradan xabi-qəflətdə olan vatan­daşlarınıza eşitdirə biləcəksiniz. Uca tutduğumuz meşəli-irfanınızla vətənizdəki şobi-tari buradan tar-mar edeceksiniz. Zülm və bidadın binasını buradan yıxa biləcəksiniz!.. Sizin'yazılarınız, matbuatınız, ədəbiyyati-hürriyyətpərvəranəniz asanlıqla buradan o məmləkətlərə daxil ola biləcəkdir. Heç bir senzur onu mən edə bilməyəcəkdir. Heç bir “bürokratiya” onun önünə səd vo divar çəkə bilmeyecekdir!.. İstanbuldakı yanğınlann, həriqlərin çoxu Qafqaz petrolundan iləri gəlmiyormu?.. Bundan sonra oranın həriqi-mənəviyyələrinə dəxi Qafqazın atəşi-fikrisi, Prometeyin buraya asimandan gətirdiyi ateşi- fıkrisi bais olacaqdır!

Nə ingilis məmalikində və nə də Fransada, Avstriya və Germani- yada İran və Türkiyəyi oyandıracaq bir hürriyyət ədəbiyyatı hüsula golmədi və gələməz də. Çünki, o əqvamın dili Türkiyə və İranda söylənən dillərdən başqadır. Lakin ümum Rusiya ölkəsində hürriyyət sayəsində bir millət tərəqqiyə başlayır ki, onun dili Türkiye və İran xalqma bigane deyildir. Bu millet Kazandan, Ufadan Səmərqəndə, Maverayi-Baykaldan Knma qedər münteşir olan türk ve tatar əqva- mıdır. Bunların oyanıb hüsula getirecekleri hürriyyet edebiyyatı bir sel kimi İran ve Türkiyeyi istela edecəkdir. Bu selin de mecrası bila şekk ve şübhe bu iki məmlekətə Qafqaz berzəxi olacaqdır!.. İştə, görünür ki, Qafqaz hürriyyoti-aləmin tarixində mühüm rollar oyna- yacaqdır. Bu rollann da en böyügü Qafqaz ve Azerbaycan türklerine aiddir. Buralarını anlamalıyız da, ona göre hazırlanmalıyız!

Feqet ne suretle hazırlanmalıyız? Bu xüsusda bir ayrı defe behs ederiz...

 

[1]  Yunan lisan və edobiyyatına həvəs etdiyim zamanlar, yunancadan tərcümə etmiş idim.

[2] Tetebbüati-cedideyi-Iisaniyye və ədəbiyyaye görə Zal və Rüstəm hekayəsi sadə İran esatirine mexsus deyildir. Rusun milli masallarında məşhur qəhrəmanlardan biri­nin adı Yaroslav Lazareviçdir. Bu ad “Ruslan Zalzareviçden mühərrəf olub bu da müşabihoti-lofziyyodən dəxi anlaşıldığına göre “Rüstəm Zalzer”dən qeletdir. Her iki terofin hekayelerinde bu yolda pək çox əlfaz ve veqaye müşabihətleri var.