Müstəqillik ərəfəsində tarixi şərait

1982-ci ildə SSRİ-nin qocalmış rəhbəri Leonid Brejnev vəfat etdi. Onun əvəzinə ölkə rəhbəri seçilən Konstantin Çernenko da qoca və iş qabiliyyəti olmayan xəstə idi. Qısa vaxtdan sonra K.Çernenko da vəfat etdi. Onun yerinə seçilən Yuri Andropov da qoca və xəstə idi. İki ilə yaxın hakimiyyəti dövründə o, xəstəxanada yaşadı və süni böyrək aparatından uzaqlaşa bilmədi. Y.Andropov xəstə olmasına baxmayaraq, ölkədə siyasi islahatlar keçirməyə təşəbbüs göstərdi. Amma əməldə onun tədbirləri qoca L.Brejnevin vaxtında laxlamış dövlət intizamını gücləndirməkdən uzağa getmədi. Y.Andropovun islahatları irəli getməkdən daha artıq geriyə, İ.Stalin dövrünün dəmir intizamına qayıtmaq niyyəti daşıyırdı. Onun tətbiq etdiyi əsas yenilik kənd təsərrüfatı üzrə Mərkəzi Komitə katibi olan Stavrapol kazakı Mixail Qorbaçovu özünə müavin təyin etməsi idi. Nəticədə M.Qorbaçovun partiya içərisində misilsiz hakimiyyəti yarandı. Y.Andropov hakimiyyətinin iki ili tamam olmamış öləndə, ölkənin siyasi cilovları artıq Mixail Qorbaçovun əlində idi.

SSRİ-nin cavan rəhbəri seçilən M.Qorbaçov ilk bəya­nat­la­rın­da ölkədə siyasi islahatlar aparmağa çağırdı. Y.Andropov kimi onun da aydın bir proqramı yox idi. Ona görə o, öz islahatlarını heç bir mənası olmayan “yenidənqurma” sözü ilə adlandırdı. M.Qor­ba­çov özü savadsız, normal siyasi tərbiyə görməmiş yekəxana bir məmur idi. O, bir siyasətçi kimi SSRİ böyüklükdə dövləti idarə etmək üçün zəruri şəxsi keyfiyyətlərdən məhrum idi. O, qəbul etdiyi siyasi qərarların nəticələrini təsəvvür edə bilmir, bu qərarlar barədə Qərbi Avropa mətbuatında çıxan müsbət rəylərdən xoşlanırdı. Onun SSRİ Xalq Deputatları Qurultayına keçirdiyi seçkilərin nəticələri katastrofik oldu: Qorbaçov bu qurultayı – guya demokratik parlamenti – idarə edə bilmədi və orada baş verən hadisələr, verilən siyasi bəyanatlar ölkədə hakimiyyətin parçalanması və laxlaması ilə nəticələndi.

Bunun ardınca Qorbaçov siyasətini himayə edən demok­ra­tik qüvvələrin hərəkatı olan xalq cəbhələri də parçalandı: Bal­tik­yanı respublikaların deputatları, Gürcüstan və Ermənistan deputatları öz respublikalarının SSRİ  tərkibindən çıxmasına tərəfdar oldular. Azərbaycana qarşı Ermənistanın ərazi iddiaları meydana çıxanda aydın oldu ki, M.Qorbaçov və onun şöhrətpərəst və tamahkar arvadı  Dağlıq Qarabağı Azərbaycandan ayırıb Ermənistana verməyi vəd ediblər. Beləliklə, SSRİ-nin dağılmasına həlledici təsir göstərmiş Dağlıq Qarabağ münaqişəsi M.Qorbaçovun şəxsi günahı və siyasi avantürizmi üzündən alovlanmış oldu.  Onun yaratdığı yenidənqurma hərəkatlarının respublikalardakı qolları SSRİ-dən çıxmağı tələb etməklə ölkədə siyasi parçalanmanı dərinləşdirdilər. Qorbaçov həm SSRİ-ni qorumaq istəyən mühafizəkarların, həm də millətçi yenidənqurma tərəfdarlarının qəbul etmədiyi bir şəxsə çevrildi. Onun istirahətdə olmasından istifadə edən mühafizəkar Kommunist Partiyasının rəhbərliyi SSRİ-də Fövqəladə Vəziyyət elan edəndə B.Yeltsinin başçılıq etdiyi Ali Sovet  özünün SSRİ-dən ayrı suverenliyini elan etdi və faktiki dövlət çevrilişinə cəhd etmiş Kommunist Partiyasının  qadağan edilməsi haqqında fərman imzaladı.

Qısa ikihakimiyyətlikdən sonra M.Qorbaçov 1990-cı ilin dekabrında SSRİ Prezidenti postundan istefa verdi və SSRİ dövləti tarix səhnəsindən silindi. Rusiya Federasiyası, Ukrayna və Belorusiya sovet respublikaları Belorusiyada görüşüb SSRİ İttifaqından çıxdıqlarını  və bu ittifaqın buraxıldığını elan etdilər.

Bu hadisələr baş verərkən Azərbaycanda dərin siyasi böhran hökm sürürdü: 1982-ci ildə Heydər Əliyev Moskvaya işə aparıldıqdan sonra Azərbaycanda Kamran Bağırov rəhbər seçilmişdi. O rus təhsilli tikinti mühəndisi idi, siyasətlə ciddi maraqlanmırdı. Ermənilərin baş qaldırdığı vaxta qədər onun yumşaqlığı milli ovqatların inkişafı üçün xeyirli idi. Lakin erməni təcavüzü başlanandan sonra onun hərəkətsizliyi, ciddi qərarlar qəbul etməkdən çəkinməsi ölkədə siyasi boşluq, hakimiyyət böhranı yaradırdı. 1989-cu ildə M.Qorbaçov onu gəncliyindən Moskvada işləyən  və Azərbaycan mühitindən tamam uzaqlaşmış Əbdürrəhman Vəzirovla əvəz etdi.

  1988-ci ilin fevralından Ermənistan Dağlıq Qarabağ ermənilərinin əli ilə  Xankəndində siyasi çevriliş etdi və Muxtar Vilayət Bakıya tabe olmaqdan imtina etdi. SSRİ dağılan vaxtda artıq Ermənistanın nəzarətinə keçmiş Dağlıq Qarabağdakı ərazilərdə Azərbaycanlı qalmamışdı. Onların hamısı öz dədə-baba torpaqlarından, doğma yerlərindən qovulmuşdular. Həmin müddətdə Ermənistanda qədimlərdən bəri yaşayan 200 min qərbi azərbaycanlı da Ermənistan ərazisindən çıxarıldı və onların hamısı Azərbaycana gəldi.

 1990-cı ilin 17 yanvarına qədər Azərbaycana rəhbərlik edən Ə.Vəzirov müstəqil siyasi xətt yeridə bilmir, ermənilərlə barışıq və kompromis kimi real olmayan şüarlar irəli sürürdü. Ermənistan tərəfi isə belə qeyri-realist siyasətdən istifadə edib Dağlıq Qarabağda möhkəmləndi, öz ordusunu qurdu və fəal sərhəd müharibəsini davam etdirdi. 1990-cı il yanvarın 19-da Sovet Ordu hissələri Bakıda Xalq Cəbhəsi fəallarına qarşı silahlı əməliyyat keçirdi. 170-dən çox günahsız insan gülləbaran nəticəsində şəhid edildi. Azərbaycan televiziyasının enerji bloku partladılaraq televiziya yayımı dayandırıldı. Onun işi bir də qanlı hadisələrdən on gün sonra bərpa edildi. Bunlar Qızıl Ordunun öz vətəndaşlarına qarşı qanlı cinayətlərini gizlətmək məqsədi güdürdü. 1990-cı ilin 26 yanvarında M.Qorbaçov Azərbaycanda Ayaz Mütəllibovun hakimiyyət başına gəlməsini təmin etdi.

  Ermənistanda Dağlıq Qarabağ barədə vahid siyasi xətti olduğu halda, Azərbaycanda belə xətt yox idi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının rəhbərliyi Moskvadan qorxaraq sülhdən dəm vurur, ərazi məsələsi dalğasında siyasi səhnəyə gəlmiş Xalq Cəbhəsi isə sərhəd müharibəsini qızışdırır və müharibədə qələbə çalacağından danışırdı. Bu xətlərin hər ikisi səhv idi və Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi dağılmasına aparırdı. Real müharibə getdiyi halda sülh planları qurmaq və Moskvaya bel bağlamaq  ağılsızlıq, sadəlövhlük idi. Lakin ermənilərlə sərhəd müharibəsini qızışdırmaq da  fəlakətə aparırdı: az-çox siyasətdən xəbəri olanlar bilirdilər ki, Qərb dövlətləri, ABŞ, Rusiya sərhəd müharibəsində Azərbaycanlıların hərbi üstünlüyünə imkan verməyəcəklər. Onlar diplomatik dildə nə deməklərindən asılı olmayaraq, Ermənistanın tərəfində idilər, sülhə çağırmaq adı altında Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal etməsini himayə edirdilər. Bütün xristian dünyasının  gizli və aşkar  kollektiv köməyi olmadan Ermənistan Azərbaycanın bir kəndini də heç zaman işğal edə bilməzdi.

Xristian dünyasının Ermənistanın Azərbaycana qarşı işğalçı siyasətini himayə etməsi qarşısında  xalqımızın bir yolu vardı: xalqın siyasi birliyinə nail olmaq və möhkəm ordu yaradıb torpaqları müdafiə etmək. Bu, Xalq Cəbhəsinin xristian dövlətlərinə satılmış bir dəstə başçısının günahı üzündən mümkün olmadı. Xalq Cəbhəsi hakimiyyəti almağı torpaqlardan üstün saydı və hökumətə  müharibə elan etdi ki, tez hakimiyyəti ələ alsın. ABŞ Xalq Cəbhəsini bilərəkdən buna təhrik edirdi. Çünki Bakıda hakimiyyət uğrunda mübarizənin getməsi Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal etməsini qat-qat asanlaşdırırdı. Nəticədə, Azərbaycanın 20 faiz torpağı Ermənistan ordusu tərəfindən işğal edildi. Ermənilərin bizdən aldığı ərazilər onların müharibədən əvvəlki ərazilərinin yarısına bərabərdir.

1993-cü ilin 3 iyununda Xalq Cəbhəsinin xəyanətkar rejiminə qarşı Milli Orduda və bir çox digər hərbi bölmələrdə kortəbii qiyamlar yarandı. Xəyanətkarların hakimiyyəti iflasa uğradı. Xalqın çağırışları ilə Heydər Əliyev Naxçıvandan təyyarə ilə Bakıya gəlib ölkənin rəhbəri seçildi. Müdrik siyasətçi müstəqil Azərbaycanı dağılmaqdan və vətəndaş müharibəsindən xilas etdi. Müstəqil dövlətimiz qısa vaxtda möhkəmləndi və müstəqilliyimiz dönməz oldu. 1995-ci ildə müstəqil Azərbaycan Respublikası öz Konstitusiyasını qəbul etdi.

 

 

Müstəqillik ərəfəsində

türk tarixi məsələlərinin müzakirəsi

 

 SSRİ-nin dağılma ərəfəsində elm və mətbuatda müzakirə olunan bir çox ədəbi, ictimai-siyasi problemlər təkrar idi. Onlar 20-30-cu illərin mədəni inqilabı ərəfəsində və ondan sonra Azərbaycan ədəbi-ictimai fikrində geniş müzakirə edilmişdi. Erməni aqressivliyi, müsəlman və türk həmrəyliyi, qərbçilik dəyərləri, insan hüquqları, qadın azadlığı, əlifba və s. məsələlər müxtəlif möv­qelərdən geniş müzakirə olunmuşdu. Müstəqillik ərəfəsində sanki mənəvi tarix təkrar olundu.

 80-ci illərin ikinci yarısını Azərbaycan ədəbiyyatının müs­təqillik ərəfəsi dövrü kimi səciyyələndirə bilərik. Həmin illərdə milli azadlıq və müstəqillik ideyaları ədəbiyyat və mətbuatda daha qabarıq şəkildə özünü büruzə verirdi.

Azadfikirlilik ən çox elmi ziyalılar arasında qüvvətli idi. Amma həmişə olduğu kimi, elmi mətbuat orqanları möhkəm siyasi nəzarətdə idi və bu meyllərə şübhə və ehtiyatla yanaşır, yeni, partiya prinsiplərinə zidd ideyaları daşıyan əsərləri yaxına buraxmırdılar. Bunun nəticəsində azadfikirli alimlər ən çox ədəbi, pedaqoji mətbuata öz tutur, öz yeni ideyalarını burada populyar formalarda ortaya çıxarırdılar.

Müstəqillik ərəfəsi olan 80-ci illərdə mənəvi və ədəbi-elmi axtarışların əsas istiqaməti Azərbaycan xalqının tarixinə, o cümlədən ədəbiyyat və dil tarixinə, həmçinin folklora bağlı idi. Azərbaycanın müstəqilliyinin ideoloji əsasları tarixçilər və filosoflar tərəfindən deyil, ədəbiyyatçı, dilçi ziyalı və alimlər tərəfindən yaradılırdı. Bu meyllər üç mənbədən gəlirdi.

Bunlardan biri Azərbaycan ədəbi mühitində həmişə olmuş xalqçı folkloristika cərəyanı idi. Bu cərəyan hələ bərpa dövründə vətənpərvər alim  Məmməd Cəfər Cəfərov tərəfindən və əsasən onun yaradıcılığında formalaşmışdı. Həmin cərəyan XIX əsrdən bi­zim maarifçiliyin içində və rus inqilabçı demokratlarının xal­q­çı­lıq nəzəriyyəsinin təsiri ilə ayrılmaz şəkildə bağlı idi. Rusiyada bu ədəbi-siyasi cərəyan rus aristokratiyasının ifrat qərbçiliyinə qarşı ya­ran­mışdı. Rus zadəganları XIX əsrin birinci yarısında fransızca ya­zıb oxuyur və rus dilini saymırdılar. Rusiya  xalqçıları rusluğu ideal­laşdırır və ona pərəstiş edirdilər. Azərbaycanda bu cərəyan artıq «Əkinçi» qəzetində özünü göstərirdi.

Sovet dövründə bizdə bu cərəyanı A.Şaiq, S.S.Axundov, B.Ço­ban­zadə, S.Mümtaz, S.Vurğun,  M.H.Təhmasib, Ə.Dəmir­çi­za­də və başqaları az-çox davam etdirmişlər. Onlar üçün folklor mil­li kökləri öyrənib araşdırmaq və təbliğ etmək vasitəsi idi. Bol-şe­vik məfkurəsinin hegemonluğu şəraitində xalqçılıq – folklor kök­lə­rinə fəal maraq – milli varlığı qorumaq təşəbbüslərindən biri idi.

20-30-cu illərdə bolşeviklər türkologiya elmini öz Mədəni İnqilab konsepsiyalarının tərkib hissəsi kimi himayə edirdilər. Onlar türkologiyanın və onun nümayəndələrinin vasitəsi ilə türk xalqlarını islamla bağlı olan ərəb əlifbasından uzaqlaşdırmağı və bu yolla onların həyat tərzini dağıdıb onları bolşevizmə və dünya pro­letar inqilabı ideyalarına tərəf çəkmək istəyirdilər. Bolşe­vik­lə­rin 1926-cı ildə Bakıda I Türkoloji qurultayı təşkil etməsi də bu niy­yəti güdürdü.

Bolşeviklər üçün türk xalqlarını şərqdən və İslamdan ayır­maq­da böyük, nəhəng maneə vardı: bu, ərəb əlifbası idi. Ərəb əlif­ba­sını latına dəyişmək rus çarizminin şərqdə xarici siyasətinin bir ünsürü idi. Bu ideya M.F.Axundova və digər milli kökü olan ziya­lı­lara rus diplomatiyası vasitəsilə ötürülmüşdü.

Çarizm devrilənə qədər türk xalqlarını ərəb əlifbasından uzaqlaşdırmaq mümkün olmadı. Rus çarları öz xarici siyasətlərini  hiyləgər yollarla və zahirən xoşluqla icra edirdilər. Amma bolşeviklər hakimiyyətə gələn kimi türk xalqlarının əlifbasını dəyişmək işindən yapışdılar. Bolşeviklər Rusiya türklərini daha radikal yolla kommunistləşdirmək istəyirdilər. Ona görə türkologiya və bu işlə məşğul olan böyük alimlərin kommunist əqidəsinə sarı çəkilməsinə xüsusi əhəmiyyət verirdilər.

Nəticədə, 20-30-cu illərdə Azərbaycanda nəhayət ki, tür­k­o­loq­lar ordusu yetişdi. Onlar öz işlərini gördülər. Türk xalqlarının əlif­basını dəyişdilər. Sonra isə onlar daha bolşeviklərə lazım de­yil­dilər, çünki türkologiyanın dərinliyində türk qohumluğu və bir­li­yi ideyaları var idi. Bunu anlayan bolşeviklər 1937-1938-ci il­lər­də bütün nüfuzlu türkoloqları güllələdilər.

On il qabaq bolşeviklərin özlərinin himayə etdiyi türko­lo­gi­ya elmi isə 1937-ci ildən sonra, əslində qadağan olundu. Güllə­lən­miş Bəkir Çobanzadə, Salman Mümtaz, Əmin Abid, Hənəfi Zey­nal­lı və digərlərindən sonra  türkologiyanın  qalıqları Azər­bay­can­da folklorçuluq elmi kimi qalıb yaşadı.

Sovetlərin dağılması ərəfəsində 20-30-cu illərin türkologiya ənənə­si bərpa olunmağa başladı. Çünki saxta sovet ideolo­gi­ya­sı­nın böhranı özünü azsaylı xalqların öz keçmişinə marağı kimi bü­ru­zə verirdi. Bu isə akademik elm şəklində yox, dil və folklor kök­lə­rinə maraq şəklində özünü göstərirdi. Bu maraq Qorbaçov aşkar­lığı şəraitində yaranan müxtəlif folklor dərnəklərində üzə çıxır­dı. Onun əsas nümayəndələri ədəbi mətbuata yaxın olan fil­o­lo­ji tənqidin nümayəndələri və digər ziyalılar idi. Onların sıra­sın­da Mirəli Seyidov, Aydın Məmmədov,  Xudu Məmmədov, Xəlil Rza, Sabir Rüstəmxanlı və başqaları var idi. Akademik elmdən on­la­rı Məmməd Cəfər, Ziya Bünyadov, Bəxtiyar Vahabzadə kimi adam­lar himayə edirdilər. Folklor dərnəklərinin fəaliyyəti Azər­bay­can xalqının və dilinin tarixi barədə rəsmi elmi konsepsiyanın şübhə altına alınması kimi elmi ənənəni  açıq-aşkar ortaya qoydu. Həm də bu ənənə təkcə Azərbaycanda yox, digər milli res­pub­li­ka­lar­da da yaranırdı.

Burada biz müstəqillik ərəfəsindəki yeni, milli ruhlu elmi idey­aların ikinci mənbəyi məsələsinə gəlib çıxırıq. Bu, ümumittifaq elmi-ədəbi prosesi idi. Bu prosesdə klassik türko­lo­gi­ya­nın 1937-1938-ci il repressiyalarında məhv edilmiş elmi ide­ya­la­rı­nın və nəzəriyyələrinin bərpası gedirdi. Bu prosesdə görkəmli Qa­zax şairi Oljas Süleymenovun 1967-ci ildə Moskvada çap olun­muş «Az i Ya « kitabının, böyük rus alimi L.Qumilyovun qəd­im türk tarixinə dair əsərlərinin böyük rolu oldu.

 Üsyankar təbiətli alim və şair O.Süleymenov ixtisasca geo­loq idi, sonradan Moskvada Ali Ədəbiyyat İnstitutunu bitirmişdi. Ən maraqlısı  o idi ki, Oljas Süleymenov rusdilli bir qazax şairi idi.

Onun kitabı hələ XIX əsrdə Avropada yaranmış tarixi konsep­siyanı bərpa edirdi. Həmin konsepsiyanın məğzi belədir: Şərqi slavyanların tarixi əraziləri və Kiyev rus dövlətinə qədər bütün hakimiyyət qurumları və feodal dövlətləri tarixən bu ərazilərdə yaşamış türkdilli xalqlarla, bolqar qrupuna aid edilən türk xalqları ilə müştərəkdir.

 Bircə kitab SSRİ türkləri arasında milli düşüncəyə və türklük şüuruna misilsiz təsir göstərdi. Yalnız bundan sonra Sovetlər İttifaqında türk xalqlarını Avrasiyada əsas dövlətqurucu xalq kimi təqdim edən L.Qumilyovun «Qədim türklər» və digər kitabları  işıq üzü gördü. Bu kitablar köçəri türk xalqlarının V-VI əsrlərdə Sibirdən Qara dənizə qədər ərazini tutan bir dövlət qur­du­ğu­nu göstərdi. Bu əsər Avrasiya ərazisində slavyanların deyil, məhz türk xalqlarının tarixən əsas dövlətçi qüvvə olduğunu və bu ərazidə hegemon etnos olduğunu ortaya qoyurdu.

Avrasiya ərazisinin türklərə məxsusluğu ideyası şərqşü­naslıqda ərəb tarixçilərinə əsaslanan elmi görüşləri alt-üst etdi. Sovet tarixçiliyində balaca sayda olsa da, bu nəzəriyyəni himayə edən elmi məktəb rəsmi status qazandı.

1978-ci ildə rəsmi ümumittifaq elmi jurnalı olan «Sov­etska­ya turkoloqiya» jurnalı fəaliyyətə başladı və redaksiyası Bakıda, Elmlər Akademiyasında özünə yer tapdı. Bu, SSRİ EA-nın rəsmi el­mi nəşri idi. Onun ilk redaktoru akademik Məmmədağa Şir­əl­i­yev təyin olundu. 1937-1938-ci illərdə Azərbaycan türko­loq­la­rı­nın repressiyasının şahidi olmuş bu şəxs, bu sahədəki elmi ənənə­lər­dən uzaq olmağı üstün tuturdu.

SSRİ-də bərpa olunan türklük şüuru Azərbaycanda da sürət­lə yayılırdı. Lakin o zaman Azərbaycanda elmə rəhbərlik edən adam­lar bu görüşlərə düşməncəsinə yanaşırdılar.

Bütün bunlara baxmayaraq, Azərbaycanda da türk xalqla­rı­nın tarixini bizdən əvvəlki eradan qabaqdan  başlayan elmi gö­rüş­lər yayılmağa başladı. Lakin bizdə bu mübarizə akademik elmdə yox, ədəbi-bədii jurnallarda öz əksini tapırdı.

1988-ci ilin fevralında ermənilər Azərbaycana qarşı açıq-aşkar ərazi iddiaları irəli sürüb bu məqsəd üçün xüsusi siyasi təş­kilat və maliyyə fondu yaradanda, çoxlarına aydın oldu ki, SSRİ-nin dağılması vaxt məsələsidir. Bu şəraitdə senzura zəiflədi və Azərbaycan tarixinə yenidən baxan məqalə və nəşrlər daha sərbəst ortaya çıxmağa başladılar. Bunların ən qiymətlilərindən biri Elmlər Akademiyasının nəşri kimi meydana gələn «Azər­bay­can filologiyası məsələləri» (1984) adlı ikicildlik məcmuə oldu. Bu­ra­da Azərbaycan tarixini yenidən yazmaq çağırışları açıq-aşkar idi. Külli miqdarda elmi faktlar əsasında sübut edilirdi ki, türk filolo­giyasının tarixi nəinki VII əsrdən qədimə, hətta eramızdan əv­və­lə gedib çıxır.

Bu ikicildlik nəşr o zaman Elmlər Akademiyasında ədəbiy­yat, dil və incəsənət bölməsinin elmi katibi, elmdə xalqçılığın ideo­lo­qu olan akademik Məmməd Cəfərin redaktorluğu və hima­yə­si ilə çıxırdı. Həmin nəşrdə Azərbaycan elmində türkologiyanın ye­ni konsepsiyasını və yeni elmi nəslini təmsil edən bir qrup təzə alim­lər üzə çıxdı.

Onların əksəriyyəti elmi hazırlıq cəhətdən orta səviyyəli idi­lər. Lakin onların müdafiə və inkişaf etdirmək istədikləri tarixi-filoloji konsepsiya doğru və perspektivli idi. SSRİ-nin dağılması nəticəsində meydana gələcək türk respublikalarının dövlətçilik şüurunun əsas cizgiləri bu konsepsiyada yığcam şəkildə əksini tapmışdı. Həmişə olduğu kimi, ideologiyada gedən proseslər real tarixi dəyişiklikləri qabaqlayırdı.

      

 

Müstəqillik ərəfəsində müsavat

və mühacirət irsinin bərpası

 

1988-1989-cu illərdə yüksələn xalq hərəkatı  möhtəşəm bir qüvvəyə çevrilmişdi. Azadlıq meydanındakı mitinqlərə yüz minlərlə insan toplaşırdı. Misilsiz xalq hərəkatı dalğasını idarə etmək üçün müəyyən ideologiya lazım idi. Moskvanın zəiflə­mə­sindən istifadə edərək Müsavat partiyasının İstanbulda varisi kimi möv­cud olan Azərbaycan Kültür Dərnəyinin nümayəndələri Bakı­ya gəlməyə başladılar. Onlar Müsavatın milliyyətçi irsinin canlı daşıyıcıları idilər və hər biri Bakıya gələndə M.Ə.Rəsulzadənin xaric­də, xüsusilə Türkiyədə nəşr etdirdiyi qəzet və jurnal komp­lektlərini Bakıya gətirirdilər. Azərbaycandan Türkiyəyə gedən hərə­katçı ziyalılar da qayıdanda özləri ilə müsavatçı mühacirlərin kitab və məqalələrini gətirirdilər.

Beləliklə, meydan hərəkatına paralel Azərbaycanın 1905-1920-ci illərdə yaradılmış milliyyətçi irsi bərpa olunmağa başladı. Sovet quruluşunun sabit dövrlərində müsavatçıların bir məqaləsinə görə həbs cəzası almaq olardı. Müsavatçı ədəbiyyat və informasiyalar qadağa altında idi və dövlət sirri kimi arxivlərin xüsusi fondlarında saxlanırdı. Milli hərəkat liderlərinin mühacirətdə yazdıqları əsərlər də eyni cür qadağa altında idi.

Milli hərəkat dövrü məfkurəsinin bərpası Demokratik Cümhuriyyət dövrünün təbliği və tədqiqi şəklində dövri mətbuatda leqallaşmağa başladı. Demokratik Cümhuriyyət liderlərinin həyat və yaradıcılığı haqqında qısa qəzet məqalələri meydana çıxdı. Bu məqalələrin ilk müəllifi vətənpərvər tarixçi, mərhum Mövsüm Əliyev idi. Rəsmi elmi dərəcəsi olmayan bu alimin Məmməd Əmin Rəsulzadə, Mirzə Bala Məmmədzadə, Əbdülvahab Yurdsevər, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Ceyhun Hacıbəyli, Nəsib bəy Yusifbəyli və b. haqqında məqalələri böyük maraqla qarşılandı.

Xalq hərəkatının siyasi idealı və məfkurəsi aydınlaşdı: bu, iyirmi bir ay yaşamış ilk müsəlman respublikası olan Demokratik Cümhuriyyət idi. Sovetlər imperiyasının dağılması nəticəsində Azərbaycan 70 il əvvəl itirdiyi müstəqil dövlətini bərpa etməli idi. Xalqın milli yaddaşını bərpa edən yazılar Qarabağa xalq yardımı Komitəsinə məxsus «Azərbaycan» qəzetində, yeni açılan «Azadlıq» qəzetində və sonra digər qəzet və jurnallarda geniş çap olunmağa başladı. Senzura rəsmən ləğv olunmasa da, yeni yaranan mətbuat orqanları milli ruhlu gəncliyin əlində idi və onlar heç bir senzuradan çəkinmirdilər. Senzuranın əməkdaşları özləri də gözləmə mövqeyi tutmuşdular.

           Milli hərəkat dövrü məfkurəsinin bərpa edilməsi böyük əhəmiyyətə malik idi. Demokratik Cümhuriyyət ideallarının bərpası xalq hərəkatı içindəki ideoloji boşluğu doldurur, ayağa qalxmış xalqın kollektiv gücünə aydın siyasi istiqamət verirdi. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycanın Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya aktında yaradılması elan edilən dövlətin Demokratik Cümhuriyyətin varisi olduğu ayrıca qeyd olunur, onun bərpası kimi səciyyələndirilirdi.

Milli hərəkat dövrünün aparıcı ideoloqu Məmməd Əmin Rəsulzadə və onun sadiq silahdaşı Mirzə Bala Məmmədzadə idi. İlkin olaraq böyük milliyyətçi M.Ə.rəsulzadənin «Bolşeviklərin Şərq siyasəti», «Azərbaycan Cümhuriyyəti» kitabları işıq üzü gördü. Bu əsərlərdə, ilk növbədə, Demokratik Cümhuriyyətin yaranma və dağılma səbəbləri izah edilir, Azərbaycan dövlətçiliyinin düşməni olan beynəlxalq qüvvələr ifşa edilirdi.

M.Ə.Rəsulzadə əsərlərinin çap edilib yayılması böyük əhəmiyyət daşıyan bir hadisə idi. Misilsiz bir azərbaycançı və məfkurəçi olan bu şəxsiyyətin aydın siyasi məntiqi, tarixi prosesi tam şəkildə izah etmək bacarığı, iti ağlı cavan siyasətçilər üçün bir məktəb idi. onun əsərləri milli hərəkat tarixinin ən parlaq və ən mötəbər abidələri idi.

Sonralar qocaman tarixçi Şirməmməd Hüseynov böyük zəhmət hesabına Məmməd Əmin Rəsulzadənin seçilmiş əsərlərini tərtib edib «Yeni Müsavat» qəzetində çap etdirdi. Onun bir neçə cildi artıq işıq üzü görmüşdür. Cildlərin çapı ölkənin ictimai-siyasi həyatında hadisəyə çevrildi və böyük maraqla qarşılandı.

«Yeni Müsavat» partiyası nəzdində yaradılmış «Müsavat bülleteni» dərgisi də milliyyətçi mühacirət irsinin çap edilib yeni nəslə çatdırılması işində əhəmiyyətli addımlar atdı.

1990-cı ildə Qarabağ konflikti ilə bağlı ədəbi-tarixi mə­sə­lə­lər­lə məşğul olmaq üçün Azərbaycan Elmlər Akademiyasında ye­ni Milli Münasibətlər İnstitutu yaradıldı. Bu institutun tədqiqat plan­la­rında mühacirətin ədəbi-publisistik irsinin öyrənilməsi mər­kəzi yer tuturdu. İnstitut xətti ilə bir çox kitablar çap olundu ki, bu da mühacirətin çoxsaylı mətbuat orqanlarının üzə çıxarılıb öyrənilməsində mühüm rol oynadı. İnstitutun buraxdığı kitablar elmi baxımdan müxtəlif səviyyəli olsa da, elmi faktların üzə çıxması baxımından mühüm əhəmiyyətə malik idi.

1990-cı ildə Mirzə Bala Məmmədzadənin «Azərbaycan milli hərəkatı» kitabı müasir dilə uyğunlaşdırılıb çap edildi. Azərbaycanın milli hərəkat və dövlətçilik ideologiyasının əsas məsələlərini milli mövqedən işıqlandıran bu kitab, əslində mühacirətin azərbaycançılıq mövzusunda axtarış və düşüncələrinə yekun vururdu. Əsərin əhəmiyyəti bir də onda idi ki, onun plan-prospektinin məsləhətçisi və redaktoru Məmməd Əmin Rəsulzadə idi.

Əsərdə Azərbaycan millətçiliyinin əsas anlayışı olan azər­bay­can­çılıq təliminin geniş şərhi verildi, əhəmiyyətini itirməyən tərifi formalaşdırıldı. Mirzə Bala ardıcıl və əqidəli bir müsavatçı idi. Lakin o, kitabına müsavatın tarixi yox, milli hərəkat tarixi kimi ad vermişdir. Bu isə uzaqgörən və ağıllı bir addım idi. O, şüurlu olaraq Azərbaycanın milli hərəkət və firqə tarixinə bir partiyanın irsi kimi deyil, bütün mütərəqqi, vətənpərvər qüvvələrin, partiyaların, çoxsaylı maarif qurumlarının ümummilli xəzinəsi kimi yanaşmışdır.

Mirzə Bala Demokratik Cümhuriyyətin ən yaxşı və mötəbər tarixçisidir və bununla ictimai fikir tariximizdə özünə məxsusi bir yer qazanmışdır. O, 1923-1931-ci illərdə İranda və Türkiyədə yaşayarkən İstanbulda M.Ə.Rəsulzadənin buraxdığı jurnalların ən fəal müəllifi idi. Cümhuriyyət dağılandan iki-üç il sonra o, bu qurumun xalqımızın gələcək taleyi üçün böyük rol oynayacağını anlamışdır. Məsələnin əhəmiyyətini dərindən dərk edən ədib cümhuriyyətin siyasi, iqtisadi, mədəni, maliyyə, hərbi tarixinə dair çoxlu məqalələr yazıb çap etdirmişdir. Bu məqalələr çox dəqiq və mötəbər idi, çünki hadisələrdə bilavasitə iştirak etmiş şəxsin qələmindən çıxmışdı.

Cümhuriyyətin iflasa uğradığı 1920-ci ildə Mirzə Balanın cəmi iyirmi bir yaşı vardı, parlamentdə etnoqraf işləmişdi. Demokratik dövlətimizin tarixinə dair ilk məqalələrini yazanda isə, onun iyirmi dörd yaşı vardı. Lakin iti siyasi düşüncəsi, analitik ağlı, tarixi prosesi anlamaq bacarığı sayəsində o, cümhuriyyətin əsas salnaməçisi oldu.

Milliyyətçi mühacirət irsinin bərpası həm də böyük elmi iş idi. Məmməd Əmin Rəsulzadə, Əhməd Cəfəroğlu, Əhməd bəy Ağa­yev, Ceyhun Hacıbəyli, Mirzə Bala Məmmədzadə həm də öz dövr­lərinin qüdrətli elm adamları idilər. Onların Azərbaycan ta­ri­xi, ədəbiyyatı, teatrı, folkloru, dili, qədim abidələri və türkologiya ilə bağlı zəngin irsi bu gün də aktual və əhəmiyyətlidir.

Sovet Azərbaycanında ədəbi və ictimai elmlər sırf marksist sxemlər üzrə öyrənilir və buna görə çox zaman keçmiş təhrif edilirdi. Klassik irsə sinfi mübarizə, xalq hərəkatları baxımından qiymət verilməsi ağır təhriflərə səbəb olur, xalqın qədim irsinin tədrisi prosesində problemlər yaradırdı.

Milli hərəkat tarixi ilə bağlı olan bütün faktlar, materiallar, kitablar şüurlu olaraq ədəbiyyat tarixlərindən kənarda qoyulurdu. Azərbaycan romantiklərinə – Ə.Hüseynzadə, M.Hadi, H.Cavid, Ə.Cavad kimi şairlərə münasibətdə vulqar sosioloji sxemlərdən istifadə olunur, onların yaradıcılığının sağlam tərəfləri inkar olunurdu. 20-ci illərdə Cəfər Cabbarlı kimi nəhəng istedad sahibi ağlasığmaz və ədalətsiz hücumlara, təhqirlərə məruz qalırdı.

Milliyyətçi mühacirət irsi üzə çıxandan sonra aydın oldu ki, on­lar da vətəndən uzaqda Azərbaycan ədəbiyyat tarixinin milli konsep­si­yasını yaradıb inkişaf etdirmişlər, Sovet Azərbaycanın­da­kı elmi prosesləri diqqətlə izləmiş və tənqidi şəkildə araş­dır­mış­lar. İndi müstəqillik şəraitində ədəbiyyat və məfkurə tariximizi yeni­dən hazırlayan, onun milli köklərini bərpa etməyə çalışan onlar­la gənc alimlər mühacirətin milliyyətçi ədəbiyyat konsep­si­ya­sından bəhrələnir, bir çox məqamlarda, hadisə və faktların qiy­mət­ləndirilməsində onların qoyduğu bünövrədən istifadə edirlər. De­yi­lən istiqamətdə Mirzə Bala Məmmədzadənin ədəbiyyatşünas, folklorç­u və tənqidçi irsi xüsusilə aktualdır və hələ kifayət qədər üzə çıxarılıb çap edilməyib.

Biz müstəqillik şəraitində sovet dövründə ədəbiyyat tarixi­mi­zin və şəxsiyyətlərimizin vulqar-sosioloji şəkildə, marksist sxem­lər üzrə təhrif edilmiş faktlarını və məsələlərini düzəltməyə çalışı­rıq. Lakin bu işi hadisələrin isti izi ilə, sovet dövrü mət­bua­tı­nı diqqətlə izləyərək Mirzə Bala Məmmədzadə başlamışdır. Dədə Qor­qud dastanlarından Cəfər Cabbarlı yaradıcılığına qədər ədalət­siz qiymətləndirilmiş irsimizin milli dəyərlərini və baxışlarını o, dö­yüşkən bir prinsipiallıqla müdafiə etmişdir. Onun bir çox mə­qam­larda yığcam şəkildə verilən qiymətləri obyektivliyini bu gün də saxlayır. Ədəbiyyat tarixinin mürəkkəb hadisələrinə qiymət ver­mək üçün onların böyük aktual əhəmiyyəti vardır.

Milliyyətçi və müsavatçı ədəbi və məfkurəvi irsin bərpası çox əhəmiyyətli hadisə idi və müstəqillik dövründə ədəbiy­yatşünaslıq fikrinə doğru istiqamət verirdi. Müstəqilliyin məfkurə axtarışlarının milli-tarixi irs üzərində durması və bu irsi inkişaf etdirməsi milli ədəbi düşüncəmizin vahid inkişaf xəttini qoruyub saxlamağa, onu zamanın tələbləri baxımından daha da zənginləşdirməyə imkan yaradır. Çünki kökə, əslə qayıdış prosesi ədəbi fikirdə daha fəal gedirdi.

Lakin təəssüf ki, mühacirət irsinin çap edilib yayılması sahəsində işlər indiyə qədər dağınıq və plansız gedir. Açıq etiraf etməliyik ki, hələlik mühacirətin milliyyətçi irsinin cüzi bir hissəsi çap olunub. Belə lənglik mütləq aradan qaldırılmalıdır.

İndi elmdə və tədrisdə milli ədəbi fikrin vahid və fasiləsiz inkişaf xəttinin bərpası prosesi gedir. İndiyə qədər çap olunmuş ədəbiyyat tarixlərinin əhəmiyyətini azaltmadan deməliyik ki, marksist sxemlər ən çox milli şüurun ədəbiyyatımızdakı təzahür xəttini qırıb təhrif etmişdir. Təkcə tədqiq yox, tədris baxımından da əsas məsələ orta və ali məktəb proqramlarında da bədii düşüncənin vahid milli özünüdərk prosesini və onun ardıcıllığını bərpa etməkdən ibarətdir.

Elə əsərlər vardır ki, onlarda xalqın azadlıq və müstəqillik arzuları daha qabarıq əksini tapıb. Məhz bu əsərlər dövrün ədəbi prosesinin ən qabaqcıl, vətənçi meyllərini ifadə etmişdir və onlar proqram və dərsliklərdə daha əhatəli yer tutmalıdır.

        

 

Ərəfə ədəbi fikrində folklora

və dastan  irsinə yeni  münasibət

 

  1980-ci illərdə SSRİ-nin siyasi böhranı dərinləşdikcə, ölkədə məfkurə axtarışları güclənirdi. İlk növbədə, öz tarixi keçmişinə üz tutan xalqlar, o cümlədən Azərbaycan xalqı öz mənəvi keçmişinin bütün sahələrində marksist bolşevik təzyiqi ilə unudulmuş mənəvi dəyərlər tapır və bərpa edirdi. Ümumi publisistikada bu prosesə ümumilikdə kökə qayıtma, əslə qayıtma adı verilmişdir.

Bütün hallarda olduğu kimi, bu məsələdə də ədəbi fikir, xüsusilə ədəbiyyatşünaslıq və ana dili üzrə mütəxəssis alimlər irəlidə gedirdilər. Nəticədə, Azərbaycan ədəbiyyatı və dili tarixinə münasibətlə bağlı yeni baxışlar daha fəal üzə çıxır və çap olunurdu. Bu da ədəbi fikrin 1988-1992-ci illərdə ümumən siyasi fikrin ön mövqelərində durması ilə bağlı idi.

Sovet dövründə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi milli yox, sinfi prinsiplər əsasında yazılmışdı. Marksizmin tələbi olan bu metodoloji istiqamət bolşevizmin siyasi doktrinasından irəli gəlirdi. Onlar Çar Rusiyasında olan onlarla xalqı, sonra isə bütün dünyanı sinfi əlamətlərə və prinsiplərə görə birləşdirmək istəyirdilər. Bu, bir siyasət idi.

İnsanlar həmişə birləşmək və bunun nəticəsində qüvvətli olmaq üçün əsaslar axtarmışlar. Həmin əsaslar çox vaxt dil birliyi, qan və mənşə qohumluğu kimi əlamətlərdə tanınırdı. Lakin tarixdə ideoloji birləşmələr də çox olmuşdur ki, buna da ən çox dinlərin və dini hərəkatların tarixində təsadüf etmək olur. Hətta böyük dövlətlər arasında baş vermiş siyasi müharibələr də çox zaman dini pərdəyə bürünmüşdür. Səlib yürüşləri, müsəlman təriqətləri arasındakı qırğınlar buna misal ola bilər.

Marksizm insanları birləşdirmək üçün sinfi prinsipdən istifadə edir, insanları qula və quldara, kəndliyə və feodala, fəhləyə və sahibkara bölürdü. Həm də bu halda hesab edilirdi ki, dil və dini fərqlərin elə bir əhəmiyyəti yoxdur və buna əsaslanıb beynəlmiləlçilik deyilən nəzəriyyə yaratmışlar. Guya qulun, kəndli və fəhlənin vətən hissi və milli mənlik şüuru yoxdur. Bu yanlış bir nəzəriyyə idi, amma bolşeviklər ondan bərk yapışmışdılar. Səbəbi isə o idi ki, çoxmillətli ölkəni - Rusiyanı yenidən bir dövlət məfkurəsi altında birləşdirmək lazım idi. Rusiya bolşevikləri bunu fəhlə sinfinin milli şüurdan və mənsubiyyətdən məhrumluğu barədə nəzəriyyənin köməyi ilə etməyə çalışırdılar. Beynəlmiləlçilik bədnam və yararsız bir ideya olsa da, dövlət ideologiyasının mühüm ünsürünə çevrildi. Rusiya bolşevikləri SSRİ dövlətini beynəlmiləlçi prinsiplə, yəni fəhlələrin dövləti və diktaturası kimi yaratdılar.

Siyasi və dövlət quruculuğunda istifadə olunan bey­nəlm­i­ləl­çi­lik və sinfi əlamətlərin qalan sosial xüsusiyyətlərdən üstünlüyü haqda nəzəriyyə elmi və ideoloji quruculuğa da tətbiq olundu. Moskva ideoloqları yerlərdə olan milli tarixçilərdən tələb edirdilər ki, xalqların həqiqi tarixini deyil, düşmən siniflərin mübarizə tarixini yazsınlar. Nəticədə, dini proseslər tarixdən qovuldu. Milli dövlətlərin tarixi lazımsız elan edildi. Deyilirdi ki, tarix - siniflərin mübarizəsidir. Belə metodoloji istiqamətdən çıxış edərək xalqların, xüsusilə kiçik xalqların tarixini ancaq qulların, kəndlilərin, fəhlələrin qiyamlarının və hərəkatlarının tarixi kimi öyrənir və təqdim edirdilər.

Ümumi tarixə tətbiq olunan bu prinsip zorakılıqla folklorun və ədəbiyyat tarixinin öyrənilməsinə də tətbiq edilirdi. Həmin prosesin 70 illik nəticəsi çox süni və ziyanlı oldu, çünki sinfi metodologiya tarixi faktların təhrifinə, çox zaman isə açıq-aşkar inkarına əsaslanırdı.

Bu baxımdan, folklorşünaslıq çox pis vəziyyətdə qalmışdı. Məlumdur ki, şifahi xalq ədəbiyyatı bütün xalqlarda el dilini və mənəviyyatını ifadə edən və yaşadan bir şifahi yaradıcılıq sahəsidir. Xalq ədəbiyyatı millətlərin ədəbi fikir və dil tarixində ən çox bununla qiymətlidir və bu baxımdan tədqiq olunur. Lakin marksistlər öz metodologiya və nəzəriyyələrini hər sahəyə xüsusi zorakılıqla tətbiq etdiklərindən, xalq ədəbiyyatını da yoxsul siniflərin məfkurəsi kimi təqdim edir və akademik elmdən də bu başabəla nəzəriyyəni inkişaf etdirməyi tələb edirdilər.

Nəticədə xalqların mifoloji təfəkkürünün öyrənilməsi ateizm təbliğatına çevrilirdi. Ona görə ki, miflər müasir dinlərin - tə­kallahlı dinlərin formalaşmasından əvvəlki dövrü təmsil edirlər. Mar­ksist metodologiya bunda sağlamlıq axtarır, burada ma­terializmin idealizmə qarşı mübarizəsini görürdü.

Milli dil və milli ruh ümumən folklorşünaslıqdan qo­vul­muş­du, bunun əvəzinə xalq sözündən istifadə olunurdu. Xalqların mil­li mənəviyyatının güzgüsü olan folklordan danışmaq xırda mil­lət­çi­lik kimi pislənirdi. Nə üçün? Ona görə ki, marksistlər zəh­mət­keş siniflərdə milli mənsubiyyət hissinin yoxluğu haqda ehkam ya­ratmışdılar. Folklorun həqiqi mahiyyəti şərh olunanda, onun ana dilinə və xalq ruhuna bağlılığı üzə çıxanda folklorun beynəlmiləlçiliyi haqqında saxta nəzəriyyə tapılırdı.

Xalqın dil incisi olan minlərlə bayatılarını az qala ancaq əmək prosesi ilə bağlı şeirlər kimi təqdim edirdilər. Nəticədə söz sənəti olaraq xalq şeirinin özəlliyi itib-batır, araşdırma predmeti olmaqdan kənarda qalırdı. Bu da marksist metodologiyanın siyasi bir akt kimi təbliğ və tətbiq olunduğunu ortaya qoyurdu. Folklor və onun janrları haqda ancaq o şeyləri deməyə icazə verilirdi ki, bunlar bolşevik rejiminin möhkəmlənməsinə xidmət etsin, onun nə­zəri sxemlərini tamamlasın. Bu zaman folklorun əsl mahiy­yə­tinin tədqiqatlardan kənarda qalması heç kəsi maraqlandırmırdı.

Miflərdən sonra xalq ədəbiyyatının ən qədim və vacib əsərləri olan xalq qəhrəmanlıq dastanlarına münasibət daha acınacaqlı idi. Məlumdur ki, qəhrəmanlıq eposları və onların təşək­külü xalqların mənəvi tarixində, özünüdərkində xüsusi yer tutur. Bu dastanlar milli şüur baxımından ona görə köklü əhə­miy­yət kəsb edir ki, onlarda ilk dəfə olaraq milliyad konflikti əksini tapır. Qəhrəmanlıq eposu da ən qədim dövrlərdən xalqın yadlara, torpağımıza və sərvətlərimizə  göz dikənlərə qarşı mübarizəsini ümumiləşdirib nəsildən-nəsilə ötürür.

Lakin xalq qəhrəmanlıq dastanlarının kökündə duran milli-yad arxitipi bolşeviklərin düzəltdiyi nəzəriyyələrə sığmırdı. Üstəlik bu nəzəriyyələri dağıdırdı. Milli-yad qütbləşməsi qədim bir arxitip olmaqla tarixin sinfi nəzəriyyəsini inkar edirdi. Bundan başqa yadlara qarşı mübarizələrə həmişə yuxarı siniflərdən olan sərkərdələr başçılıq edirdi. Bu da bolşevik sxemlərinə sığmırdı. Ona görə ki, feodalların, ruhanilərin və kəndlilərin birlikdə yadellilərə qarşı mübarizəsi sinfi mübarizə ehkamını gülünc  vəziyyətdə qoyurdu.

Digər tərəfdən xalqın varlı və kasıb təbəqələri arasında düşmənçilik toxumu səpilməsi təhlükəli bir nəzəriyyə idi və istənilən cəmiyyəti içəridən dağıtmağa yönəlmişdi. Məlum və sınaqdan çıxmış bir həqiqət var: xalqın gücü onun başçılarındadır, ona yol göstərənlərdədir. Tarixin sınaqlarından o xalqlar çıxır ki, onların qüvvətli elitası olub və bu elita xalqı çətin vaxtda birləşdirib və səfərbər edib.

Tarixin belə qanunlarının üstündən xətt çəkmək üçün bolşeviklər hakim siniflərdən düşmən obrazı yaradır, onları qəddar, tamahkar, xudbin insanlar kimi qələmə verirdilər. Belə bir uydurma təbliğ olunurdu: qəhrəmanlar, xalqın xilaskarları ancaq kasıb, zəhmətkeş siniflərdən çıxa bilər. Doğrudur, tarixdə belə hallar da olub, amma bunlar daha çox istisna təşkil edib. Tarixdə qanunauyğunluq isə odur ki, xalqlara varlı təbəqələrdən çıxmış savadlı adamlar daha uğurla başçılıq ediblər. Başçılıq isə bilik, savad, təcrübə, ənənəni bilmək tələb edir.

Marksist sxemlər «Koroğlu» kimi qədim və möhtəşəm qəhrə­manlıq dastanına tətbiq edilir və dəhşətli nəticələr çı­xarılırdı. Min illərlə tarixi olan bir qəhrəman − Koroğlu adi bir kəndli qiyamının rəhbəri kimi qələmə verilir və XVII əsr ədə­biy­ya­tı faktı kimi həmin dövrün ədəbi şəxsiyyətləri ilə eyni vaxtda öyrənilir, eyni dövrün ədəbi məhsulu kimi qələmə verilirdi.

Bu müdhiş bir səhv idimi? Əlbəttə yox. M.Arif, M.H.Təh-masib, H.Araslı kimi alimlər gözəl başa düşürdülər ki, «Koroğlu» yazılı ədəbiyyata aid abidə deyildir və onu XVII əsr ədəbiyyatının hadisəsi kimi öyrənmək doğru deyildir. Lakin 1937-1938-ci illərdə onların Vəli Xuluflu, Bəkir Çobanzadə, Hənəfi Zeynallı, Əmin Abid, Salman Mümtaz kimi qələm dostları güllələnəndən sonra onlar «ağıllanmışdılar». Bu alimlər yuxarıdan verilmiş və ədəbiyyat tarixinə tətbiqi məcburi olan sxemi doğrultmalı idilər. Ona görə də min il tarixi olan «Koroğlu» eposu XVII əsrdə Türkiyədə baş vermiş xalq üsyanlarını əks edən abidə kimi 1958-ci ildə çıxan ədəbiyyat tarixinə salınmışdı.

Əlbəttə, bu, xalqın mənəvi sərvətinə, tarixi və ədəbi həqiqətə qarşı təhqiramiz bir münasibət idi. Lakin sovetlər vaxtı bu barədə yazmaq, bunu sübuta yetirmək mümkün deyildi. Bolşevik mətbuatı, rəsmi tənqid öz qılıncını çıxarıb xalqın qədim köklərinə hörmətlə yanaşmağa çağıran alimlərə divan tuturdu.

Bir cəhət də bizim yaşlı nəsildən olan folklorçulara haqq qazandırır: «Koroğlu»nun xalq üsyanları barədə dastan kimi qəbul edilməsi onun nəşri, tədqiqi, təbliği üçün imkanlar açırdı. Məhz bu imkanlar sayəsində sovet vaxtı «Koroğlu» barədə çoxlu tədqiqatlar, kitab və məqalələr yazılmış, abidə xarici dillərə tərcümə olunmuşdur.

Bütün bunlardan əlavə, dastan orta və ali məktəblərdə tədris olunur və gənc nəslə öyrədilirdi. Gənclik səthi şəkildə olsa da, öz qəhrəmanlıq tarixi barədə təsəvvür əldə edirdi. Dastan haq­da 1958-ci ildə bədii film çəkildi. Ü.Hacıbəyov isə onun motivləri əsasında hələ 30-cu illərdə möhtəşəm opera yazmışdı.

«Koroğlu»nun sovet dövrü taleyini «Dədə Qorqud» das­tan­la­rı­nın taleyi ilə müqayisə edəndə birinci eposun təhrif olunmuş şə­kildə olsa da, tədqiq və tədrisinə haqq qazandırmalıyıq. Çünki 70-ci illərə qədər «Dədə Qorqud» kimi möhtəşəm abidə həm ədə­biy­yat tarixindən çıxarılmış, həm də orta və ali məktəblərdə tədris olun­maq imkanından məhrum edilmişdi. Türk xalqlarının bu nə­həng abidəsi Bakıda hələ 1962-ci ilə qədər nəşr olunmamışdı. Az sayda tədqiqatçılar Türkiyədən götürülən fotosurətlərdən istifadə edirdilər. Ancaq 1962-ci ildə N.S.Xruşşov islahatları dövründə Həmid Araslı dastanı kiril əlifbası ilə nəşr etdirdi.

«Dədə Qorqud» dastanlarının Bakıda geniş şərhlərlə çapı SSRİ-nin dağılma ərəfəsinin mühüm ədəbi hadisələrindən biri idi. Dastanın Fərhad Zeynalov və Samət Əlizadə tərəfindən hazırlanmış yeni tənqidi mətni 1988-ci ildə işıq üzü görə bildi. Tənqidi mətnə şərhləri mərhum Samət Əlizadə yazmışdı. Dastanın bu şərhinə verilən müqəddimədə, ilk dəfə olaraq abidənin ümumtürk təfəkkürü üçün köklü əhəmiyyətindən söz açılır, köhnə ideoloji sxemlərdən çıxış edilmirdi.

Artıq bu nəşrdə abidənin təhlili türk xalqlarının tarixinə yeni münasibətlə əlaqələndirilirdi. Sovet dövründə filoloji fakültələrdə ancaq «Qədim türk abidələri» kursu keçirilirdi. Bu kursda türk xalqlarının tarixindən deyil, müsəlman dünyasında türkcə yazılmış abidələrdən bəhs edilirdi. «Dədə Qorqud»a isə məhdudiyyət qoyulmuşdu: ona görə ki, on iki boyluq dastan öz kökləri ilə türk xalqlarının qədim kökləri və tayfa quruluşu, onun təkamülü ilə bağlı məsələləri əhatə edirdi. Sovet vaxtı dastana belə yanaşmaq mümkün deyildi, çünki həmin təşəbbüsdə türk millətçiliyi görürdülər və bu, kəskin tənqidə məruz qalırdı.

Dastanın 1988-ci il çapında onun müasir dilə uyğunlaş­dırıl­mış variantı da verilmişdi. Bu isə onun tədqiqinə və nəşrinə, orta və ali məktəblərdə tədrisinə imkanlar açdı, qorqudşünaslığın bir elm sahəsinə çevrilməsinə səbəb oldu.

Prezident Heydər Əliyev müstəqillik illərində «Kitabi - Də­də Qorqud» dastanlarının 1300 illiyinin qeyd edilməsi haqqında» xü­susi fərman imzaladı. Həmin sənədə əsasən, abidənin tədqiqi, çapı, tədrisi üçün kompleks tədbirlər görüldü və bu işlərə dövlət tərəfindən vəsait ayrıldı.

1986-cı ildən respublikada «Dədə Qorqud» ensiklopediyası üzə­rində iş gedirdi. Professor Kamil Vəliyevin rəhbərliyi ilə Yazıçılar İttifaqı nəzdində başlanan bu iş xeyli yubandı. Bunun da əsas səbəbi o zaman Nazirlər Kabineti tərəfindən ayrılmış vəsaitin azlığı idi. Sovet vaxtı vətənpərvər alimlərin təmənnasız həvəsi ilə başlanan bu iş artıq müstəqillik dövründə tamamlandı.

Aydındır ki, müstəqillik dövründə çıxacaq ensiklopediya sovet elmi ölçüləri ilə çıxa bilməzdi. Dövrün tələblərini nəzərə almaqla hazırlanmış bir çox materiallar təzələnməli idi. Xüsusilə dastana siyasi, dövlətçilik və dil tarixi baxımından verilən şərhlərə yenidən baxmaq ehtiyacı vardı. Amma ensiklopediyanın yaradıcı kollektivi balaca idi, sovetlərdən qalma maliyyə prinsipi ilə təmin olunurdu. Beləcə, kollektivin imkanları ilə qat-qat artmış ictimai sifariş arasında ziddiyyətlər yarandı, tənqidlər çap edildi. Bütün bunlara baxmayaraq, «Dədə Qorqud» ensiklopediyasının çapı mühüm elmi hadisə oldu. Ensiklopediya müstəqilliyə qədər filoloji fikrimizin bu abidə barədə bir çox qiymətli ideyalarını elmi ictimaiyyətə çatdırdı və abidə haqqında dövlət sənədinin yaranıb ortaya çıxmasına təkan verən amillərdən oldu.

Yubiley ərəfəsində böyük elmi işlər görüldü, çoxlu məcmuə və kitablar işıq üzü gördü. Bu bir daha təsdiq edir ki, milli elm sahələrinin inkişafı üçün müstəqil dövlətin mövcudluğu zəruridir.

Buna ən parlaq misal «Dədə Qorqud» dastanlarının orta məktəblərdə tədrisidir. Yalnız müstəqillik dövründə − 1994-cü ildə proqramlara dəyişiklik edildi. 1996-cı ildə çıxan yeni orta məktəb dərsliklərində «Dədə Qorqud» mövzusu geniş əksini tapdı. Bu, Azərbaycanda tədrisin milliləşdirilməsi sahəsində atılan mühüm addımlardan biri idi. Çünki «Dədə Qorqud» təkcə ədəbi abidə deyil, bu həm də türk xalqlarının siyasi və dövlətçilik tarixi, islamı qəbuletmə prosesi ilə bağlı hadisələri əks etdirən mənbədir. Bir çox baxımlardan bu abidənin tarixi cəhətdən tədqiqi türk dövl­ətçiliyinin tarixi ilə bağlı mühüm problemləri aktuallaş­dırmış­dır.

Sovet tarix elmində qəbul olunmuş sxemlərin qüsurlu tərəfi odur ki, onlar türk xalqlarının, Avrasiyanın tarixini şərqi Avropanın və Qara dəniz ətrafının tarixindən ayırır və aparıb uzaq Çinə və Altaylara bağlayırdılar. «Dədə Qorqud» dastanlarının boyları isə «kafərlər»lə mübarizə ilə doludur. Kimdir bu kafərlər? Bunlar şübhəsiz ki, xristianlardır. Əgər belədirsə, onda oğuzların qonşuları xristianlardır, onlar isə həm Şimali Qafqazda, həm Volqa çayının solunda, həm də Qara dəniz ətraflarında yaşayırdılar. Kafərlərin dastanın mətninə görə, çox yaxın qonşular olduğunu nəzərə alsaq, buradan doğru tarixi nəticələrə gəlmək mümkündür. Bu nəticələr isə türklərin Avrasiya xalqı olmasına dair müasir tarix elminin nəticələrini birmənalı şəkildə təsdiq edir. Yəni «Dədə Qorqud»dakı hadisələr Qara dəniz ətrafı, Xəzər ətrafı ərazilərlə − başqa sözlə, indiki Krım, Bolqarıstan, Şimali Qafqaz, Qazaxıstan və Türkmənistan, nəhayət Azərbaycan və Dağıstan əraziləri ilə bağlıdır.

Dastanda sovet vaxtı ortaya qoyula bilməyən məsələlərdən biri də din problemi ilə bağlıdır. Abidədə bir tərəfdən islamın qəbul edilməsi ilə bağlı motivlər, o biri tərəfdən isə xristianlarla bağlı süjetlər vardır. Bir çox alimlər «Dirsə» xan kimi yazılan sözü «Tərsa» xan kimi oxuyur və dastanda xristian türklərdən və türklərin xristian tarixindən danışmağı çox vacib sayırlar. Biz bu məsələ üzərindən keçmək istəmirik və problem barədə bir neçə mülahizəmizi söyləmək istəyirik.

Son zamanlar mətbuatda türklük və xristianlıq barədə çoxlu yazılar çıxır. Bunlardan ən maraqlısı tarix elmləri doktoru Sara Qasımovanın erkən orta əsrlər Azərbaycanında xristianlıq probleminə həsr olunmuş fundamental kitabıdır. Bu kitabın məhz göstərilən ildə çap olunması təsadüfi deyildir. Uzun müddət yalançı müsəlman təəssübkeşliyi iki mühüm problemi tarixi-filoloji tədqiqatlardan kənarda qoyurdu. Bunlardan birincisi era­mızın II-XIV əsrlərində Azərbaycanda xristianlığın atəşp­ə­rəs­tli­k­lə paralel geniş yayılması, ikincisi isə bu dövrdə əsasən fars di­lin­də yaranmış yazılı xristian mədəniyyətinin Azərbaycan xalqının irsi kimi araşdırılıb üzə çıxarılmasıdır. Hətta rus və Avropa şərqşü­nasları da bu məsələdə müsəlmanların ağrılı reaksiyasını nəzərə alaraq, bu barədə ya çox ehtiyatla danışmışlar, ya da heç danışmamışlar.

Bəs son illər Azərbaycanın xristian tarixi və mədəniyyəti barədə ortaya çıxan kitab və məqalələrin səbəbi nədir? Əlbəttə ki, erməni amilidir. Azərbaycanda olduğu kimi, İranda da xristian tarixinə və mədəniyyətinə mənfi, qısqanc münasibət ənənəsi mövcuddur. Fitnəkar erməni tarixçiliyi də bundan istədiyi qədər istifadə edir.

Lakin Rusiya azərbaycanşünaslığının xəstə bir cəhəti də var idi: bu, erməni millətindən olan mütəxəssislərin bu elmi prosesdə fəal iştirakı idi. İranlı ermənilər fars dilini, Osmanlı erməniləri isə türk dilini bilirdilər. Nəticədə, rusların İran kitabxanalarından daşıyıb apardıqları minlərlə əlyazmaları iranlı ermənilər, çox zaman Bizans ənənəsi ilə dini təhsil almış erməni keşişləri oxuyub şərh edirdilər. Onlar xristianlığa aid bütün mətnləri, tarixləri erməni abidəsi kimi qələmə verirdilər.

 «Dədə Qorqud» kimi qədim abidələrdə dini münasibətlərin mənzərəsi də bizə tariximizi daha yaxşı öyrənməyə və bərpa etməyə yol açır. Növbəti dəfə erməni amili bizi özümüzə və tariximizə yenidən nəzər yetirməyə sövq edir.

Bəlkə elə buna görə Dədə Qorqud boylarında İslamın yenicə qəbul olunduğu vaxtların süjetləri ilə üzləşirik. Dastanın bir sıra qolu zorlu qəhrəmanları Allahın simasında qüdrətli bir müttəfiq əldə edirlər. Dastançının yaydığı ideyalardan biri budur ki, Allahı tanımaq oğuz qəhrəmanlarının kafərlər üzərində mütləq qələbəsinin təmin olunması deməkdir. Başqa sözlə, Allahın himayə etdiyi qəhrəman məğlubedilməzlik qazanır, çünki hər şey Allahın iradəsindədir və o, öz bəndələrini himayə edir və həmişə edəcəkdir.

Köləlikdən qaçmış gəncin qayıdışı motivi dastandakı bir çox boyların əsasını təşkil edir. Kafərlərin şəxsində isə burada geniş qul alveri ilə məşğul olan xristianlar  nəzərdə tutulur. Məhz onlar türkləri əsir edib qul bazarlarında satırdılar. Buradan da oğuzlar arasında tayfa idealı - qulluqdan xilas olmaq  presedenti bir sosial arzuya çevrilmişdi. Dastançı bu qəhrəmanları, bir qayda olaraq, döyüşdə əsir düşmüş 15 yaşlı gənclərin qayıdışı kimi təqdim edir. Amma dərindən nəzər yetirəndə görmək olur ki, onların hamısında eyni motiv təkrar olunur: kafirlərin əlindən qaçma və doğma tayfaya qayıtma. Əslində isə, söhbət köləlikdən qayıdış arxitipindən gedir. Bütün xalqlarda olduğu kimi, türklərdə də qul kimi əsir edilib aparılmış oğulun yuxarı sinfə, bəy sinfinə məx­sus­luğu göstərilməklə faktın, presedentin əhəmiyyəti yüksəl­dilir.

Dastan türk dillərinin oğuz qrupunun ən mühüm dil abidələrindən biridir. Dədə Qorqud problemi türk ədəbi dillərinin tarixi barədə diskussiyalara, onların daha geniş araşdırılmasına yol açmışdır. Aydın oldu ki, dastanın tarixi baxımdan öyrənilməsi hələ təzəcə başlanır. Buradakı coğrafi adlar, xüsusilə şəhər və tayfa adları hələlik dərindən öyrənilməmişdir. İndiyəcən ilk təşəbbüs kimi deyilən mülahizələrin çoxu folklorçu filoloqlara məxsusdur. V.Bartold kimi tədqiqatçıların dövründə isə türklərin tarixinə dair slavyan-bizans filoloji məktəbinə məxsus sxemlər hələ qüvvədə idi. Lakin müstəqillik ərəfəsində və ondan sonra qor­qudşünaslıq üçün böyük inkişaf imkanları açılmışdır və şübhə yox­dur ki, bizim elmi fikir bu imkanlardan  layiqincə faydala­na­caq­dır.

    

Anadilli mətn problemi. Klassik irsdə islam

 

Azərbaycanlılar türkdilli bir xalqdır və buna görə onun istər mifologiyası, istər folkloru, istərsə də yazılı ədəbiyyat tarixi dil problemindən ayrı öyrənilə bilməz. Azərbaycan dilinin, xüsusilə bu dildə yazının tarixi, şübhəsiz ki, bütün baxımlardan ədəbiyyat tarixi elminin əsas və bünövrə problemidir. Bütün xalqların ədəbiyyat tarixləri belə yazılır və ana dilinin şifahi və yazılı üslublarının təşəkkülü məsələsi ilə başlanır. Bu məsələ də birbaşa gedib xalqın tarixi məsələsinə çıxır.

Lakin marksist metodologiya milli şüurun və onun ifadəsi olan xalq dilinin bütün təzahürlərinə qarşı mənfi münasibət göstərir və həmin problemlərin araşdırılmasını lazımlı hesab etmirdi. Ona görə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, ilk növbədə, ədəbi abidələrin tarixi kimi yazılırdı. Amma bu abidələrin milli və dil mənsubiyyəti maraq predmeti olmurdu.

Belə yanaşmanın nəticəsində anadilli bədii mətnlər məsələsi bir problem kimi ədəbiyyat tarixindən kənar qalırdı. Nəticədə fitnəkar erməni alimləri Moskvada buraxılan ədəbiyyat tarixlərinin birində bizim ədəbiyyatın klassik və qədim dövrünə həsr olunmuş fəsli «Azərbaycan ədəbiyyatı» əvəzinə «Azərbay­can­da ədəbiyyat» kimi vermişdilər. İkinci halda ədəbi faktların milli mənsubiyyəti məsələsi aradan çıxır.

Azərbaycan ədəbiyyatının Azərbaycan dili ilə bağlılığı probleminin ədəbiyyat tarixlərində qoyuluşu sovet vaxtı təhlükəli məsələlərdən sayılırdı və millətçilik ittihamları ilə üzləşə bilərdi. Ona görə bu məsələnin qoyuluşu da ancaq 80-ci illərin sonlarında, SSRİ-nin dağılması artıq aydınlaşandan sonra başlandı.

Məhz bu zamanlarda türk dilində olan ədəbi abidələrə ma­raq artdı, Orxon-Yenisey abidələri, Oğuznamələr, Qazi Bür­ha­nəd­di­nin divanı, «Dastani-Əhməd Hərami» poemasının mətnləri çap olundu. Bu anadilli abidələrin ortaya çıxarılması, geniş oxucu və təd­qiqatçı kütləsinə çatdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edən had­isə idi.

Ədəbiyyat elmi mühitində ədəbiyyat tarixini öyrənmək üçün fundamental əhəmiyyəti olan bir problem aydınlaşmağa baş­la­dı. Bu problem Azərbaycan milli düşüncəsi üçün, ədəbiyyat tari­xi üçün türkdilli mətnlərin üstün bədii-estetik əhəmiyyəti məsə­lə­si idi. Türkdilli bədii mətnlərin ərəb və fars dillərində olan mətn­lərdən üstün dəyəri onların milli dilə və düşüncəyə məx­sus­lu­ğu ilə bağlı idi. Hər bir xalqın ədəbi mədəniyyəti, ilk növbədə, onun doğma dilindən ayrılmazdır.

Qeyd etməliyik ki, türkdilli bədii mətnlərin estetik dəyərinin üstünlüyü prinsipi universal bir məsələ deyildir. Bu üstünlük milli düşüncə çərçivəsi ilə hüdudlanır və başqa xalqların estetik şüuru üçün mütləq deyildir. Yalnız Azərbaycan milli şüuru öz estetik və bədii özəlliyinin təzahürü və faktı kimi ana dilində yaranmış bədii nümunələri özü üçün xüsusi əhəmiyyətli sayır.

Əlbəttə, bu prinsipi ərəb-fars ədəbi mətnlərinə qarşı qoymaq doğru olmazdı. Azərbaycanlı ədib və mütəfəkkirlərin ərəb və fars dillərində yazdıqları əsərlər, Nəsimi, Füzuli, Xətai və başqa klassiklərin farsca divanları da tam mənada xalqımızın ədəbi-este­tik irsidir. İlk növbədə ona görə ki, Orta əsrlərdə ərəb və fars dil­lə­ri milli dillər deyildilər. Onlar bir çox xalqların nüma­yən­də­lə­ri­nin istifadə etdikləri  qədim regional ədəbi dillər idilər.

 Regional dillər Avropa xalqlarının təcrübəsində də ol­muş­dur. Xristianlığın ilkin dövrlərində bütün xristianlar milli məns­u­biy­yətindən asılı olmayaraq, latın dilində yazıb oxuyurdular. Latın dilindən əvvəl isə Suriya, yəhudi, yunan dilləri də regional dil­lər olmuş və müxtəlif xalqların nümayəndələri öz etnik dil­l­əri­n­də deyil, müəyyən regionda savadlı, elmli adamları birləşdirmək üçün vasitə olan qədim regional dillərdə yazırdılar. Bu dillərin hamısı qədim quldar dövlətlərin ərazisində ümumi ünsiyyəti, ümumi mədəni yaddaşı yaradan dillər olmuşdur. Ədəbi dili olmayan, yazı ənənəsi zəif olan xalqlar tarixən regional dillərdən dünyada yaranan dünyəvi, dini və bədii mədəniyyətləri öyrənmək, mənimsəmək, öz xalqlarına çatdırmaq üçün istifadə etmişlər.

Bu mənada biz ərəb-fars dillərində, xüsusilə fars dilində yaranmış qədim poeziya mədəniyyətinə öz bədii ədəbiyyatımızın ilkin qaynaqlarından biri kimi yanaşmalı və bu məsələdə obyektiv olmağı bacarmalıyıq. Türkcə divan yaradan klassik şairlərimiz farsca da divanlar bağlamaqla, əslində fars ədəbi mədəniyyətinə məhəbbətlərini bildirmişlər.

Lakin ikinci bir qanunauyğunluq da vardır. Bütün xalqlar qədim regional dillərdən faydalanmaqla bədii və yazı mədəniyyətini yaradandan sonra, bir qayda olaraq, öz milli şüurlarının və dövlətçilik maraqlarının təsiri ilə anadilli ədəbi mədəniyyət yaratmaq mərhələsinə keçirlər. Bu, qaçılmaz bir prosesdir: həm ərəb, həm fars, həm də latın dilindən istifadə etmiş bütün xalqlar sonradan öz ana dillərinə əsaslanan ədəbi dillər yaratmaq yoluna gəlib çıxmışlar.

Azərbaycan xalqı da artıq XIII-XIV əsrlərdə öz ana dilində yazılı ədəbi dil yaratmışdır. Həmin ədəbi dilin formalaşma tarixi və prosesi Azərbaycan ədəbiyyatının bünövrəsində duran milli ədəbi mədəniyyət yaratma faktıdır. 80-ci illərin ortalarından elmi-filoloji fikrimiz bu mədəniyyəti öyrənmə istiqamətində uğurlu addımlar atırdı. Bir qədər kortəbii şəkildə olsa da, bədii və elmi təd­qi­qatların əsas istiqaməti anadilli qədim mətnlərin çapına, təbli­ğinə, tədqiqinə, onlara geniş şərhlərin yazılmasına yönəl­dil­mişdi.

Bunun əsas tarixi səbəbi türklüyə və Türkiyəyə dair bədii-elmi mətnlərin araşdırıcısı kimi çıxış etməyin artıq təhlükəsiz ol­ması idi. Sovet dövründə 1937-1938-ci illərdə türkoloq mü­təxəs­sislər terror nəticəsində qırğına verildikdən sonra türklük və Türkiyə mövzusu, faktiki olaraq Azərbaycan alimləri üçün bağlı idi. Bu mövzu ədəbiyyat üçün partiya nəzarətçiləri, DTK kuratorları və senzura tərəfindən bağlı saxlanılırdı.

O biri tərəfdən, ədəbi yaddaşın özü də 1937-ci ildə güllələnən alimlərin günahlarından birinin pantürkizm, Türkiyə və sair olduğunu yaxşı xatırlayırdı. Ona görə bu mövzular sadəcə qadağan olunmuş deyildilər. Onların araşdırılmasına girişməyə görə şəxsi həyatı da itirmək olardı. Pantürkizm və panislamizmlə bağlı elə sosial qorxu yaratmışdılar ki, insanlar evlərində ərəb əlifbası ilə kitablar saxlamağa qorxur, qədim əlyazmaları və ərəb əlifbası ilə çap olunmuş kitabları yandırırdılar. Ona görə də latın əlifbasına keçiddən sonra Azərbaycanda şəxsi kitabxanalarda Qurandan başqa ərəb əlifbası ilə yazılmış kitablar qalmamışdı. Bu isə anadilli kitab çapının 1907-1923-cü illərdə əldə etdiyi nailiyyətlərin məhv edilməsi demək idi.

Bu, sözün həqiqi mənasında Azərbaycan ədəbi və filoloji mədəniyyətinin faciəsi idi. Nəticədə, müharibədən sonra 30 il əvvəl çıxmış adi kitablar üçün arxivlərə öz tutmaq lazım gəlirdi. Buradakı kitab fondları da ciddi siyasi nəzarətə alınmış məxfi, az məxfi, nadir, bir nüsxəli fondlara bölünmüşdü ki, onların hər birinin alınıb oxunmasının öz proseduru var idi.

Azərbaycanda qədim əlyazmaların şəxsi kitabxana sahiblərinin özləri tərəfindən məhv edildiyi halda, onlar Gürcüstan və Ermənistanda daha yaxşı qorunub saxlanmışdı. Azərbaycanın arxiv və fondlarında olmayan nadir əlyazma kitabları, bizim ölkəyə nisbətən erməni kilsəsinin Matenadaran adlı qədim kitab fondunda daha çox hifz olunmuşdu və bizim tədqiqatçılar artıq vəsait xərcləməklə İrəvana gedib orada işləməli olurdular.

Lakin ərəb və fars dillərində kitab və əlyazmaların ən çox hifz olunduğu yer Türkiyə muzeyləri və kitabxanaları idi. Osmanlı dövləti vaxtında bu kitab və cünglər əsrlərlə toplanıb islam-türk mədəniyyətinin və ədəbiyyatının abidələri kimi qorunmuşdu. Lakin Türkiyəyə elmi ezamiyyət almaq  sovet vaxtı ancaq xristian xalqların nümayəndələrinə nəsib olurdu. Onlar isə aydındır ki, Türkiyə fondlarında Azərbaycan xalqının qədim irsini deyil, özlərini maraqlandıran məsələləri izləyirdilər.

Demokratik Cümhuriyyətin iflasından sonra Türkiyəyə mühacirət etmiş rus şərqşünaslıq məktəbinə məxsus çoxlu azərbaycanlı alimlər 30-cu illərdən başlayaraq, Türkiyə ədəbiyyatı və dili tarixinə aid böyük tədqiqatlar aparmış, orada müasir metodologiyaya əsaslanan türkoloji elmin formalaşmasına qüvvətli təsir göstərmişdilər.

Atatürkün hakimiyyətindən sonrakı illərdə də türklük şüuru və türk vətənçiliyi ideyaları orada da üstünlük təşkil edirdi. Bunun nəticəsində Türkiyə elmində, xüsusilə ədəbiyyat və dil özrə tədqiqatlarında türk dilində mətnlərə üstün elmi və estetik dəyər verilməsinə başlanmışdı. «Dədə Qorqud», Qazi Bürhanəddin divanı kimi fundamental abidələr orada çap edilmiş, tədqiq və tədris predmeti olmuşdu.

Lakin bütün bu nailiyyətlər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi hazırlanarkən, çox zaman tək-tək alimlərə məlum olsa belə, diqqətdən kənarda qalırdı. Çünki Türkiyə elminə və mənbələrinə müraciət etmək həm qeyri-rəsmi qadağan edilmişdi, həm də çox təhlükəli idi. Nəhayət, SSRİ-nin dağılması ərəfəsində bu məhdudiyyətlər aradan qaldırıldı.

Sovet vaxtı Azərbaycan ədəbiyyat tarixinin doğru işıqlandırılmasına mane olan mühüm amillərdən biri sovet elminin mübariz ateizmə əsaslanması idi. Mübariz ateizm prinsipi tələb edirdi ki, alim tarixi və ədəbi faktları araşdırarkən dini ideologiyanın bütün təzahürlərini mürtəce, istismarçı siniflərin müttəfiqi, xalq üçün tiryək adlandıraraq ifşa etsin. Bu isə Azərbaycan xalqının orta əsrlərdə yaratdığı türkdilli müsəlman mədəniyyətinə münasibətdə eybəcər hallara səbəb olurdu.

Mübariz ateizm prinsipi klassik poeziyanı ümumiyyətlə dini-mədəni hadisə və amil kimi qəbul etmirdi. Nəticədə Orta əsrlər ədəbi mətnlərinə elmi fikrin yolu bağlanmış olurdu. Məlumdur ki, klassik şeir dili və üslubu orta əsrlərdə ilkin olaraq dini üslub kimi, islam ehkamlarını təbliğ edən poetik formalar kimi meydana çıxmışdı. Bu bizim klassik ədəbiyyatın əsas xüsusiyyəti idi və Azərbaycan ədəbiyyatı bu cəhətdən başqa xalqların ədəbi tarixindən çox da fərqlənmirdi. Orta əsrlərdə din həm xristian, həm də müsəlman cəmiyyətlərində hökmran ideologiya idi. Ədəbi, fəlsəfi, etik fikir də həmin dövrdə dini ideologiyanın tərkibində yaşayıb inkişaf edirdi. Mübariz ateizm isə dini mütləq mənfi amil saydığından dini pərdəyə bürünmüş orta əsrin elmini, ədəbi təcrübəsini həqiqətdə olduğu kimi qəbul edib öyrənməkdən imtina edirdi.

Bəs bunun əvəzinə nə baş verirdi? Çox vulqar və qeyri-elmi araşdırmalar və elmi fikirlər ortaya çıxırdı. Sufi ədəbiyyatında sinfi mübarizə, sosial narazılıqlar axtarılırdı. Məlumdur ki, sufi poeziyası Allahı tərənnüm edən bir ədəbiyyatdır. Onun içində sinfi mübarizə, dövrdən narazılıq, hətta dünyəvi fikir və hisslər axtarmaq elmi riyakarlıq idi. yanlış elmi metodologiya alimləri mətnlərin mahiyyəti ilə, onların həqiqi elmi məzmunu ilə məşğul olmaqdan saxlayırdı.

Eyni sözləri hürufiliyə münasibət haqda da demək olar. Orta əsr təriqətləri sırasında cəsarətli ehkamlar irəli sürməsi ilə seçilən, ortodoksal islam tərəfindən təqib və qətllərə məruz qalan bu dini məzhəb də təhrif edilmiş, mistik və irticaçı adlandırılmışdır. Sovet senzurası və bir sıra mühafizəkar alimlər yeddi əsr əvvəl yazılmış Nəsimi şeirlərinin bir qismini guya ifrat dini məzmun daşıdığı üçün senzuraya məruz qoymuş, şairin yüzdən çox ən səmimi dini şeirləri indiyə qədər onun kitablarına salınmamışdır.

Bütün bunlar azmış kimi, hürufiliyi təbliğ edən poeziyaya insanpərvər, humanist, az qala ateist poeziya kimi təhlil verməyə təşəbbüslər edilmişdir. Halbuki hürufilərin öz Allah ehkamı vardı.

Orta əsr müsəlman ədəbi mədəniyyətinə münasibətdə yol verilən vulqar yanlışlıq islam dininin özünə münasibətlə bağlı idi. Marksizm xristian mühitində, xristian tərbiyəsi almış insanlar tərəfindən yaradılmışdı. Ona görə dinə düşmən münasibət bəsləyən marksistlər İslam dininə daha artıq ədavət və nifrətlə yanaşır, xristian psixologiyasından çıxış edərək İslamı qərəzlə mürtəcelikdə ittiham edirdilər.

İslam dininə belə münasibət marksistlərin daim əsas tutduğu tarixilik prinsipinə zidd idi. Bu prinsipdən çıxış edəndə islama da tarixi prosesin doğurduğu bir hadisə kimi qiymət verilməli, bu dinin başqalarından çox da fərqlənməyən ehkamlarına obyektiv və hörmətlə yanaşılmalı idi. Lakin vəziyyət bundan çox-çox uzaq idi.

İslama vulqar münasibət hələ Mədəni İnqilab dövründə özünü göstərirdi. Azərbaycanda ateist təbliğatı xüsusi sərtliyi, qəddarlığı ilə seçilirdi və din xadimlərinə qarşı görünməmiş terrorla müşayiət olunurdu. Bolşevik terrorundan ən çox ziyan çəkmiş təbəqə məhz din xadimləri idi. Din xadimləri güllələnir, məscidlər dinamitlə partladılırdı. Məscidlərdə klublar, kino zalları, anbarlar təşkil edilirdi.

1937-ci il terrorundan sonra Azərbaycanda şərqşünaslıq və onun tərkibində türkologiya sahələri qadağa altına düşdü. Azərbaycanın siyasi və ədəbi tarixinə dair mənbələrin biri də işıq üzü görmürdü. Ədəbiyyat elminin nümayəndələri orta əsr klassiklərinin mətnlərini belə, tərcümə və nəşr etməkdən qorxurdular. Belə təşəbbüslər olduqda belə, nəşriyyat planları Mərkəzi Komitədə müzakirə olunan zaman plandan çıxarılırdı. Bircə misal göstərək. Mahmud Kaşğarinin «Divani lüğatit-türk» əsəri hələ 30-cu illərdə çapa hazırlanmışdır. Həmin əsər 60 ildən çox Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına  Dilçilik İnstitutunun arxivində qalmış və bu yaxınlarda çap edilmişdir. Bu işi bizdən çox-çox sonra başlayan respublikalarda bu abidə artıq işıq üzü görüb. Bizdə isə abidəni tərcümə edib çapa hazırlayan alim 1937-ci ildə güllələndiyindən heç kəs bu mətnə sahib durmurdu.

Keçən əsrin 80-ci illərinə qədər A.A.Bakıxanovun «Gülüstani-İrəm» əsərindən başqa, Azərbaycan tarixinə dair heç bir ciddi tarixi mənbə tərcümə və çap etdirilməyib. Yalnız mərhum Ziya Bünyadov nüfuzlu bir akademik olandan sonra ərəb tarixçilərinin əsərlərindəki Azərbaycanla bağlı hissələri rus dilinə tərcümə edərək Bakıda çap etdirdi.

Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə məxsus islam ideologiyasını daşıyan saysız-hesabsız mənbələrin çapı üçün, bir qayda olaraq MK-nın rəsmi qərarları çıxmalı idi. Kommunistlər milli azlıqların şüurunu tez bir tarixi vaxtda marksistləşdirmək üçün o qədər tələsirdilər ki, bunun üçün hər cür ikiüzlü saxtakarlıqdan istifadə edir, islama məxsus dini-ədəbi mədəniyyətin çapını, üzə çıxarılıb öyrənilməsini məhdudlaşdırırdılar. Onlar bu xalqları öz dini və milli köklərindən ayırmaq, onları manqurtlaşdırmaq, etnik yaddaşa məxsus hər şeydən təmizləmək istəyirdilər.

Əruza əsaslanan klassik şeir dilinin sadələşməsində və tədricən xəlqiləşməsində şiə müqəddəslərinin faciəsi mövzusunda yazılan anadilli mərsiyə ədəbiyyatı misilsiz rol oynamışdır. Ərəb-fars dillərini bilməyən, çox zaman pis bilən el dərvişləri əruz vəznində - Kərbəla hadisələrini təsvir edən sadə dilli qəsidələr yazır, bunlar mollaxanalarda, təziyə məclislərində geniş xalq kütləsi tərəfindən əzbərlənirdi. Çoxlu ərəb və fars sözlərinin canlı danışıq dilinə daxil olması da bununla əlaqədar olmuşdur.

Lakin rəsmi elmdə kök salmış islama mənfi münasibət ind­i­yə qədər yazılmış mərsiyə  ədəbiyyatının və mərsiyə şairlərinin ədə­biyyat və dil tarixində layiqli yer tutmasına imkan verməmişdir. M.Ə.Sabir, Ə.Vahid kimi xalq dilinə əsaslanan əruzda yazmış şairlər mərsiyə ədəbiyyatının dil və üslub ənənələri üzərində yetişmişdilər. Ümid etməyə dəyər ki, bu sahədəki boşluq müstəqillik dövrünün ədəbiyyat tarixlərində doldurulacaq, mərsiyə ədəbiyyatının dili də ədəbi dil tarixində öz layiqli yerini tutacaqdır.

XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində islam maarifçiləri islamın tarixinə, Quranın şərhinə, şiə hərəkatının tarixinə dair bir sıra dövrünə görə maraqlı əsərlər yazmışlar. Bir sıra din xadimləri tərcüməçilik fəaliyyəti ilə də məşğul olmuşlar. Bütün bunlar Azərbaycan maarifçiliyinin müstəqil və qüvvətli bir qanadını təşkil edir. Lakin mövcud ədəbiyyat tarixləri islami maarif hərəkatının böyük tarixini ictimai və ədəbi fikir tariximizdən qovmuşlar. Söhbət Azərbaycan ruhaniliyinin tərəqqipərvər, gözüaçıq və maarifçi nümayəndələrinin filoloji, dini-bədii və publisistik irsindən gedir.

Sovet dövründə təkcə müsəlman ədəbi-filoloji mədəniyyəti yox, həm də ana dilimizdə xristian missionerlərinin zəhmətinin nəticəsi olan «Əhdi-ətiq» və «İncil» mətnləri də filoloji elmi fikrin diqqətindən kənarda qalmışdır. Söhbət 1820-1920-ci illər arasında Azərbaycan dilində ərəb əlifbası ilə buraxılmış onlarla kitabdan gedir. Bircə onu qeyd edək ki, 1922-ci ildə Leypsiqdə Bibliyanın tam mətni ərəb əlifbası ilə tam həcmdə ana dilimizdə çap edilmişdir. Sovet siyasi orqanları onların Azərbaycana gətiril­mə­s­inə, heç olmasa, filoloq və dilçi alimlər tərəfindən araş­dırıl­ma­sı­na da imkan verməmişlər. Bu, sözün həqiqi mənasında mədə­niy­yətə və konkret olaraq dini mədəniyyətə qərəzli, düşmən mü­na­si­bət idi. Sözdə vicdan və əqidə azadlığından  danışan bolşe­vik­lər dinə münasibətdə bundan oddan qorxan kimi qorxurdular.

SSRİ-nin dağılması ərəfəsində xristianlığın müqəddəs kitabı olan İncil Beynəlxalq Bibliyanı Tərcümə İnstitutunun nəşri kimi buraxılmış və onun nüsxələri Bakıda ziyalılar arasında yayıla bilmişdir. Bu ilk nəşrdən sonra «İncil»in yeni nəşrləri də buraxılmışdır və Azərbaycanda açıq şəkildə yayılmaqdadır.

Xristianların müqəddəs mətnlərinin kanonik nəşrlərinin Azərbaycan dilində buraxılması böyük mədəni və filoloji hadisə idi. Beynəlxalq Bibliyanı Tərcümə İnstitutunun buraxdığı «Uşaq bibliyası» kitabı da bu qəbildəndir. Bu nəşrlərin bir əhəmiyyəti də Bibliyada olan şəxs, yer adlarının və digər terminlərin kanonik qar­şı­lığının və tərcüməsinin verilməsidir. Şübhəsiz ki, Bibliyadakı şəxs adları üçün Azərbaycan alimləri tərəfindən yazılmış varia­n­tın verilməsi doğru olmazdı. Rəsmi kanonik nəşrlər bu mürəkkəb prob­lemi həll edir.

Müstəqillik dövründə Quranın bir neçə yeni tərcüməsi orta­ya çıxmışdır. Bibliyadakı şəxs, yer adlarına, çoxsaylı dini ter­min­lə­rin bir çoxuna Quranda da təsadüf olunur. Monoteist maarif və yazı tarixində mövcud olan kanoniklik prinsipi tarixən daim gözlənilmiş və savadlı yazı etalonunun ortaya gəlməsinə səbəb olmuşdur. Müstəqil ölkəmizdə vicdan və dini etiqad azadlığının reallığa çevrilməsi istər Quranın, istərsə də monoteizmə məxsus digər dinlərə aid kitabların çapını vacib edir.

Müqəddəs kitabların tərcüməsi Azərbaycan tərcümə mədəniyyətinin ən vacib, ən fundamental sahələrindən biridir. Qabaqcıl Avropa ölkələrinin tərcümə, yazı, orfoqrafiya qaydaları müqəddəs kitabların bu dillərdə nəşri ilə başlanmışdır. Bir qədər gec də olsa, bizdə də müqəddəs kitablar nəşr və tədris olunmağa başlayır. Bir sıra ali məktəblərdə ilahiyyat fakültələri yaradıl­mış­dır. Onlarda keyfiyyətli təhsil verilməsinin əsas şərtlərindən biri həm kanonik, həm də elmi tərcümə və orfoqrafiya prinsiplərinə uy­ğun dərsliklər və kitablardır.

Lazımi elmi və kanonik səviyyəli dini kitabların çapı üçün il­kin mənbə bizim klassik ədəbiyyatımızdır. Qazi Bürhanəddin, Nəsi­mi, Həqiqi, Xətai, Füzuli kimi dahilərə məxsus abidə­lə­ri­miz­də monoteizmin külli miqdarda obraz, ad, termin və anlayışları ana dilimizdə verilmişdir. Kanonik və sabit dini orfoqrafiya yara­dar­kən, ilk növbədə, bu klassiklərin və onlarla başqa türkdilli is­lam alimlərinin təcrübəsindən də istifadə edilməlidir. Bununla ya­na­şı, xristian missionerlərinin özlərinin son iki yüz ildə Azərb­ay­can və başqa türk dillərinə tərcümə etdikləri kitabları da filoloji və tər­cü­mə üslubu baxımından elmi süzgəcdən keçirmək, vacib elmi prob­lem kimi dil və ədəbiyyat alimlərimiz qarşısında durur.

Hazırda klassik ədəbiyyatda islama münasibət problemində iki ifrat yanaşma aşkar seçilir. Bunlardan birincisi, müasir İranda hak­im olan islamçı elmi istiqamətin təsiridir. Bu təsir nədə özünü gös­tərir?

Filoloji baxımdan hər bir din və islam, ilk növbədə, bəşəriy­yə­tin ümumi mədəniyyətinin bünövrəsidir, qısaca desək, mətn mə­də­niyyətidir. Belə yanaşdıqda din – fəlsəfi sistemdir, əxlaq, hü­quq, humanizm və sair nəzəriyyələrinin məcmusudur. İslama və digər dinlərə elmi şəkildə yanaşmaq bu istiqamətdə araşdırma və tədqiqat aparmaq deməkdir.

Müasir İran elmində islama, onun mətnlərinə elmi münasibət alimin öz dini hissiyyatları və Allaha məhəbbəti ilə qarışır. Nəticədə elmi və dini şüur qarışır, sxolastikaya yaxın bir şey ortaya çıxır. Alimin düşüncəsində elmi məntiqlə subyektiv Allah məhəbbəti, qısqanc müsəlmanlıq şüuru qarışır. Belə halda, elmi obyektivlikdən və dərinlikdən, elmi həqiqətin ortaya çıx­ma­sın­dan danışmaq və bunu gözləmək çətindir. Dini qısqanclıq, islama məxsus olan hər şeyin, hər hərəkətin tənqidi süzgəcdən keçiril­mədən tərif və himayə edilməsi, pozitiv və ədalətli bir şey kimi qələmə verilməsi dini mətnlərə münasibətdə absurd itti­ham­la­ra, elmi düşüncənin obyektivliyinin itməsinə gətirib çıxarır.

Məlumdur ki, islam təriqətlərinin hamısı, ilk növbədə, poetik-simvolik formada, bədii düşüncəyə məxsus məntiqlə şərh və təbliğ edilmişdir. Müasir tədqiqatçı üçün bu təriqətlərin mahiyyəti, fikri və ehkami kökləri, siyasi şərtləri maraq doğurur. Elm üçün sufilikdə maraqlı olan nədir?

İlk növbədə maraqlı odur ki, onların Allaha sevgisi hansı arqu­mentlərdən, ehkamlardan irəli gəlirdi, ariflər özləri Allahı necə anlayır və təsəvvür edirdilər? Yəni biz orta əsrlərdə sufiliyə kütləvi meyllik səbəblərini anlamağa çalışmalıyıq. Bundan sonra isə onların yazdıqları əsərlərin fəlsəfi-etik, estetik əhəmiyyətini, müsəl­man mədəniyyətinə verdikləri töhfələri ortaya çıxarıb izah et­məliyik.

Lakin hər hansı alim sufilik haqqında yazarkən öz obyektiv və mömin müsəlmanlıq hisslərindən sərf-nəzər edə bilmirsə, onda onun sufilik haqda əsəri bu təriqətin ortodoksal islama zidd ol­ma­sı­nın izahından uzağa gedə bilmir. Yəni sufiliyə küfrə meyldən, dini şüurun səhvindən başqa heç bir səciyyə verə bilmir. Nəticədə araş­dırmanın elmi mahiyyəti itir.

Dini mətnlər tarixinə belə münasibət müəyyən baxımdan keç­mişə partiyalı münasibətə bənzəyir. Partiyalılıq prinsipi tələb edirdi ki, hər bir dində və bədii əsərdə partiyanın tarix fəlsəfəsinin müddəaları aşkar edilsin. Bu elmdən uzaq, dini ehkamçılığa yaxın bir şey idi.

Elmi və dini şüurun qarışmasından da eyni nəticə alınır: mömin müsəlmanın Allahı necə anlamaq barədə İranda rəsmi qüvvədə olan təsəvvürü vardır. O, istər hürufiləri, istər sufiləri, istər babiləri oxuyub şərh edəndə, ilk növbədə, onların rəsmi Allah konsepsiyasından nə dərəcədə sapdıqlarını aydınlaşdırır. Yəni onun alimliyi sufi, hürufi, babi və s. mətnlərdə küfrün dərəcəsini izah etməkdən ibarət olur. Bu halda, ilk növbədə, islami mətnlərə mədəniyyət kimi, dini-əxlaqi şüurun bir şəkli kimi baxmaq zərurəti kənarda qalır. Elm alimin dini hisslərini üzə çıxaran fəaliyyətə daha çox yaxınlaşır.

Dini mətnlərə münasibətdə müasir elmimizdəki ikinci meyl - söylədiyimiz birinci halın təxminən zəif formasıdır. Son zamanlar sovet ateist şərqşünaslıq məktəbinin formalaşdırdığı bir çox Azərbaycan alimləri  dindar olublar: onlar namaz qılır, oruc tutur, təəssübkeş müsəlmanlar kimi davranırlar.

Əlbəttə, elmi şüurla  fərdi dini şüur arasındakı sərhəd şüurlu surətdə gözləndiyi halda, alimin dindarlığının heç bir qeyri-elmi nəticələri olmur. Lakin təəssüf ki, bizim bir sıra şərqşünas alimlərimiz, klassik mətn tədqiqatçılarımız da öz dini hisslərini əsərlərində büruzə verməkdə ifrata varırlar. Biz onların adlarını çəkmirik, çünki onlar bizim elmin ən məhsuldar və mötəbər yaradıcılarıdır.

Alim üçün islama qayıdış - dini mədəniyyətin tədqiqindəki qadağaların, bağlı yerlərin aradan getməsidir. İslama qayıdış bu mədəniyyətin xalqımızın qədim dini, ədəbi, hüquqi, fəlsəfi-əxlaqi, elmi irsinin bünövrəsi kimi təqdim edilməsi imkanının və azadlığının yaranmasıdır.

Bu bir şeydir və alimin bir insan kimi, fərd kimi Allaha etiqad etməyə başlaması başqa şeydir. Bu, alimin insan kimi dinə, islama qayıdışıdır. Bu qayıdışın şərqşünaslıq və ədəbiyyat tarixi elmlərinin islama elmi problem kimi qayıdışı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bunları qarışdıranda, ilk növbədə elmimiz itirir, sonra isə alimin öz yaradıcılığı itirir.

Azərbaycan şərqşünaslığı və ədəbiyyat tarixçiliyi üçün islama qayıdış, ilk növbədə, islami mənbələrin hamısının alimlərin üzünə açılmasıdır. İslama qayıdış xalqımızın islami yazı mədəniyyətinin, külli miqdarda diqqətdən kənarda qalmış sırf dini mətnlərin tədqiqata cəlb olunması üçün elmi azadlıq imkanının yaranmasıdır. Bizim klassiklərin dini məzmun daşıdığı üçün üzə çıxarılmamış xeyli əsərləri öz çapını gözləyir.

 

 

Ədəbi - publisistik fikirdə

erməni aqressivliyi problemi

 

 1905-1920-ci illərdə Azərbaycanda milli şüurun sürətli dirçəlişi məhz 1905-ci il erməni-müsəlman qırğınlarının baş verməsi ilə bağlı idi. O zaman müsəlmanlıq şüuru daha güclü olduğundan erməni-türk qırğınları «erməni-müsəlman» davası kimi adlandı. Belə bir adi fakt onu göstərirdi ki, 1905-ci ildə azərbaycanlıların milli mənlik şüuru onların dini həmrəylik şüuruna nisbətən xeyli zəif idi. Çünki İslam  maarifçiliyi cərəyanı Azərbaycanda da qüvvətli idi. Bu cərəyanı ən çox Osmanlı sultanları himayə edir və bu yolla öz imperiyalarını qoruyur, ona yardımçı olan tərəfdarlar tapırdılar.

Təsadüfi deyil ki, hələ 1913-1914-cü illərin türk-italyan və türk-bolqar müharibələrinə Azərbaycandan və Volqaboyunda yaşayan türklərdən çoxlu könüllü döyüşçülər getmişdi. Rus çarları hələ XIX əsrin əvvəllərindən Osmanlı imperiyasına qarşı slavyan xalqlarının həmrəyliyi ideyasından istifadə edirdi. Slavyanofillik rus çarlarının rəsmi siyasəti idi və Osmanlı dövlətini dağıtmağa yönəldilmişdi.

Lakin rus çarlarından fərqli olaraq Osmanlı sultanları türkçü­lük məfkurəsini yaxına buraxmırdılar. Bunun əsas səbəbi sultanların formal olsa da, Məhəmməd peyğəmbərin yaratdığı dövlətin – Xilafətin varisi hesab edilmələri idi. Onlar öz «xəlifə» titullarına xüsusi əhəmiyyət verirdilər və bu, onların xarici siyasətində mühüm yer tuturdu.

Osmanlı sultanlarının türkçülüyə mənfi münasibətinin digər səbəbi ruhaniliyin sultan sarayında çox möhkəm mövqelərə malik olması və ilk növbədə, məhkəmə hakimiyyətini də icra etməsi ilə bağlı idi. Sultanlar özləri belə, bu ruhanilərlə hesablaşırdılar.

Lakin bu vəziyyət Osmanlı imperatorluğunun zəmanədən geri qalması və orta əsr dövlətçilik prinsiplərinə üstünlük verməsi ilə nəticələnirdi. Belə tarixi şərtlər nəticəsində Osmanlı Türkiyəsi XVIII-XIX əsrlərdə ağır hərbi məğlubiyyətlərə düçar oldu. Bunun bir səbəbi hərbi gerilik, o birisi isə sultanların eyni vaxtda üç cəbhədə vuruşması idi ki, bu da imperatorluğun dağılması ilə nəticələnməli idi və nəticələndi. Osmanlılar Rusiya və Avropa ilə vuruşmaqla yanaşı, qonşu müsəlman dövləti olan İran ilə də dil tapa bilmir və fasiləsiz müharibələr aparırdı. Nəticədə XIX əsrin son rübündə Osmanlı dövləti tamam zəiflədi.

Fürsəti anlayan Türkiyə erməniləri Osmanlı dövlətinə qarşı məxfi müharibəyə başladılar. Zahirən müti olan ermənilər o zaman Osmanlı sarayında maliyyəçilər, diplomatlar, həkimlər, tərcüməçilər kimi möhkəm mövqe tuturdular. Onlar Osmanlı dövlətinin bütün sirlərini xristian dövlətlərinə satır, həm Qərbə, həm də rus çarlarına işləyirdilər. Türkiyənin maliyyə və ticarəti, hərbi sənayesi və tikintisi ermənilərin əlində idi. 1895-ci ildə Türkiyə ərazisində Daşnaksütyun partiyası yarandı və öz qarşısına hərbi, siyasi və terror yolu ilə erməni dövləti yaratmaq vəzifəsini qoydu.

Avropa və Rusiya dövlətləri bu xəbəri sevinclə qarşıladılar. Osmanlı imperiyasını dağıtmaq üçün bu dövlətin öz daxilində oyuncaq qurum yaranmışdı. Avropalılar da, rus diplomatları da müsəlmanların qədim nökəri olan ermənilərə nifrət edirdilər: xristian dünyası ermənilərə pul qazanmaq üçün hər şeyə hazır olan əxlaqsız və prinsipsiz kölələr kimi baxırdılar. Çünki erməni üzünü xristian saysa da, istənilən dövlətə və dinə tarixən xidmət et­miş, öz adlarını peşəkar xəyanətkar kimi tanıtmışdılar. Onlar üçün dövlət yaratmaq işinə heç bir Avropa monarxı ciddi yanaş­mır­dı.

Lakin diplomatiyanın ermənilərə münasibəti başqa idi. On­la­ra müxtəlif ölkələrə girmək, burada siyasi təxribat və oyunlarla məş­ğul olmaq üçün adamlar lazım idi. Bütün Şərqə yayılmış, bü­tün saraylarda yuva salmış ermənilər bu işə çox yaxşı yarayırdılar. Av­ropa və Şərqin bütün ordularında tərcüməçi ermənilər vardı.

1905-ci ildə çarizmin fitnəkar  siyasəti nəticəsində Qara­bağ­da, o cümlədən Şuşada erməni-müsəlman toqquşmaları başladı və qırğın­larla nəticələndi. Azərbaycanlılar Çar Ordusuna çağırıl­ma­dı­ğından, hərbi iş və odlu silahdan istifadə etməyi bilmirdilər. Ona görə Qarabağ kəndliləri Rusiya silahı ilə silahlanmış er­mə­ni­lər qarşısında əli yalın qaldılar. Ermənilərin 1905-ci ildə Qa­ra­bağ­da azərbaycanlılara qanlı divan tutmasına qədər ölkədə siyasi şüur çox zəif idi. bunun əsas səbəbi millətin siyasi şüurunu for­ma­laş­dı­ran milli dövlət ənənəsinin yoxluğu idi. Azərbaycan xanlıqlar döv­rünü XVIII əsrin ikinci yarısında və XIX əsrin əvvəllərində keç­mişdi. Çarizmin Qafqazı tutması xanlıqlar dövrünün milli döv­lət qurulması ilə tamamlanmasına imkan vermədi. Azərbaycan xan­la­rından milli dövlət yaratmağa ən yaxın olan Fətəli xan da əlli dörd yaşında qəflətən öldü. Beləcə, ərazi və dil baxımından, iqti­sa­di baxımdan dövlət yaratmaq üçün hazır  olan xalq bir əsr­dən artıq bir müddətdə Rusiyanın müstəmləkə ucqarı kimi qaldı.

Çarizmin müstəmləkə siyasəti də millətlərin siyasi şüurunun inkişafını ləngitməyə yönəlmişdi. Türk xalqlarının ziyalıları böyük dövlət vəzifələrinə qoyulmurdu. Müsəlmanlar heç hərbi xidmətə də çağırılmırdı: çarizm onlara inanmırdı, o biri tərəfdən isə müstəmləkə xalqlarının nümayəndələrinin silahdan istifadə et­məyi bacarmasını, ilkin hərbi hazırlığa malik olmasını da istə­mir­di.

1905-1906-cı illərin erməni-müsəlman qırğınlarında müsəl­man­ların özlərini müdafiə etməsi kəskin bir problem kimi ortaya çıxdı. Ermənilər xristian olduqlarından çar tərəfindən hərbi qulluğa çağırılır, onlar zabit məktəblərinə də qəbul olunurdular. Ona görə azərbaycanlıları qırmaq lazım gələndə ermənilər kütləvi şəkildə silaha sarılırdı. Bunun əksinə olaraq müsəlmanlar odlu silahı tutmağı belə bilmirdilər. Beləcə müsəlmanların sayca özlə­rin­dən qat-qat az olan ermənilər qarşısında köməksizliyi  ortaya çıxırdı. Müsəlmanların hərbi mütəşəkkillik haqqında anlayışları yox idi. Çarizm isə ermənilərə tərəf idi və bütün hallarda onları qoru­yurdu.

Beləliklə, ermənilərlə qonşuluqda yaşayan müsəlmanların qorunması böyük və təzə bir siyasi problem kimi müsəlmanların qarşısına çıxdı. Həyat özü müsəlman ziyalılarını, ruhanilərini və hətta varlı təbəqəni də siyasətlə məşğul olmağa dəvət edirdi.

1905-ci ildə bir sıra ziyalıların iştirakı ilə «Dəfai» təşkilatı yarandı. Bu qurum leqal şəkildə yaradılmışdı və müsəlmanları erməni aqressiyasından qorumaq, onlara rəhbərlik etmək, qırğınların qarşısını almaq niyyəti ilə yaradılmışdı. Təşkilatın adı da dəf etmək, qorumaq mənası verən feldən yaranmışdı. Həmin təşkilat müsəlmanların aşağıdan və çar administrasiyasından asılı olmadan yaratdıqları ilk müsəlman siyasi təşkilatı idi.

1905-ci il erməni-müsəlman qırğınlarından sonra Qafqaz türk­ləri termini daha geniş bir məna aldı və azərbaycanlıların adların­dan biri kimi işlənməyə başladı. bu isə erməni aqressi­ya­sına cavab idi. Qabaqcıl ziyalılar anladılar ki, ermənilərin təzyi­qinə cavab vermək üçün bütün Azərbaycan türkləri birləşməli, yollar və vasitələr axtarmalıdırlar.

Beləcə, milli şüurun bünövrəsi olan milli birlik və həm­rəylik ideyası ortaya çıxdı. Qabaqcıl Azərbaycan ziyalıları özlə­ri­ni xalqlar həbsxanası olan Rusiya dövləti tərkibində ayrıca bir xalq kimi, məxsusi maraqları olan toplum kimi dərk etdi.

Azərbaycan xalqının taleyi məsələsi siyasi publisistikanın və ədəbiyyatın predmetinə çevrildi. Aydın oldu ki, azərb­ay­can­lı­la­rı müsəlman olmaqdan başqa bir əlamət də birləşdirirdi. Bu əla­mət islam ideologiyasında qəbul olunmayan milli əlamət idi. Bu əlamətin ortaya çıxması Azərbaycanda milli şüurun sürətli təşəkkül prosesi demək idi.

Müsəlman icmasının üzvləri etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, «ümmət» adlanırdı. Bunun nəticəsində müsəlman aləmində etnik mənşə və əlamətlər ikinci dərəcəli sayılırdı. Lakin ermənilər yalnız etnik baxımdan türk olanları qırdıqlarından türkcə danışan müsəlmanlar düşmənin köməyi ilə özlərini müsəlman türklər kimi və ya türklər kimi dərk etməyə başladılar.

Faktiki olaraq müsəlman həmrəyliyindən türk həmrəyliyinə keçid baş verdi. Azərbaycanlılar özlərini islam ümmətinin üzvü olmaqdan başqa, həm də türk millətinin nümayəndəsi kimi də dərk etməyə başladılar. Ümmətçilikdən millətçiliyə keçid başlandı ki, bu da milli şüurun əsas komponentlərindən idi. Ona görə ki, milli dövlət ancaq milli birlik və həmrəylik ideyaları əsasında qurula bilərdi.

1915-ci ildə Türkiyə erməniləri Sultan Ordusunun dalbadal məğlubiyyətlərindən ürəklənib elə bildilər ki, Türkiyə dövlətinin sonu çatıb. Antanta dövlətlərinin agentləri Türkiyə erməniləri içərisində işləyir, onlara maliyyə yardımı edirdilər. Məqsəd Almaniyanın müttəfiqi olan və Balkanlarda Antanta ordularının əl-qolunu bağlayan Türkiyə imperatorluğunu daxildən dağıtmaq idi.

Ermənilər vaxtın yetişdiyinə inanıb təbəəsi olduqları dövlətin daxilində qiyam qaldırdılar və ermənilərlə müştərək şəhər və kəndlərdə yaşayan silahsız Türkiyə vətəndaşlarını qırmağa başladılar. Ermənilər bununla Türkiyə ərazisində yaratmaq istədikləri dövlət üçün əhalisi xalis ermənilərdən ibarət olan ərazilər hazırlayırdılar. Türkləri qırmaqda məqsəd bu idi.

Lakin erməni millətçiləri və onların başında duran kilsə ya­nıl­mışdı. Türkiyə dövləti öz vətəndaşlarını müdafiə edə bi­lm­ə­yə­cək dərəcədə zəifləməmişdi. Osmanlı dövlətinin təhlükəsizlik qüv­və­ləri cəbhələrdən diqqətini yayındırıb ermənilərlə məşğul ol­ma­lı oldu. Aydın məsələdir ki, Türkiyə öz ərazisində təzə bir döv­lət yaranmasına kənardan baxa bilməzdi. Ermənilərin silahlı və qanlı qiyamı yatırıldı. Lakin Osmanlı dövləti xeyli gecikmişdi. On minlərlə türkiyəli vətəndaş günahsız olaraq qətlə yetirilmişdi. Qanlı vətəndaş müharibəsi nəticəsində hər iki tərəfdən çoxlu vətəndaş həlak oldu. Oyuncaq erməni dövləti qurumu məhv edildi.

Bu hadisələr ermənilərin xəyanətkar və riyakar siyasi sifətini açıb bütün dünyaya göstərdi. Onlar ərazisində yaşadıqları dövlətə qarşı tarixdə görünməmiş xəyanət etmişdilər. Bu xəyanətə layiq cəzalarını da aldılar.

Lakin Osmanlı dövlətinə qarşı qızışdırılan erməni mil­lət­çi­lə­ri, Avropa dövlətləri və diplomatiyası, o cümlədən müsəl­man­la­ra düşmən olan qərb mətbuatı Türkiyə əleyhinə görünməmiş təb­li­ğa­ta və şantaja başladılar. Bütün bunlar ermənilərin Türkiyə döv­lə­ti­ni zəiflətmək sahəsindəki xidmətlərinin əvəzi idi.

O biri tərəfdən Avropa və rus diplomatiyası anti-Türkiyə təb­li­ğatı və diplomatik təzyiq ilə Türkiyə ermənilərinin faciə­sin­də­ki öz səbəbkar və günahkar rollarını pərdələyirdilər. Beləliklə, er­mənilər doğma dövlətlərinə xəyanətlərini, avropalılar isə erməni xal­qını qırğına vermələrini gizlətmək üçün genosid adlı mifi il­dən-ilə şişirdib böyütməyə başladılar.

Osmanlı türkləri ilə sultan təbəəsi olan ermənilər arasındakı əda­vət beynəlxalq miqyas aldı və Türkiyə sərhədlərini adladı. Rusi­yadakı saysız-hesabsız türk xalqları da ermənilərin düşməni sayıl­mağa başladı.

1916-1918-ci illərdə Azərbaycanda milli burjuaziyanın rəh­bər­li­yi ilə burjua inqilabı, milli istiqlal hərəkatı yetişmişdi. Çar sara­yında, sonra isə Moskva bolşeviklərində aydın fikir yaranmışdı, Rusiyanın Qafqazdan və neftlə zəngin olan Bakıdan çıxarılması vaxt məsələsi idi. Hərbi, siyasi və iqtisadi baxımdan müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaranması zamanı yetişmişdi.

Lakin rus millətçiləri, o cümlədən hakimiyyəti ələ almış millətçi rus bolşevikləri buna heç cür yol vermək istəmirdilər. Rusiya dövlətinin sabit inkişafı üçün onun Bakı neft sənayesi üzərində nəzarəti vacib idi.

Belə halda, bolşeviklər də başda V.Lenin olmaqla erməni kartından istifadə etmək qərarına gəldilər. Erməni bolşevik, əslində isə qatı terrorçu və daşnak S.Şaumyan Bakıda türklərə qarşı erməni qiyamı hazırlamaq üçün şəhərə göndərildi. S.Şaumyan 1918-ci ilin martında Moskvanın mandatı ilə və onun adından Bakıda Azərbaycan türklərinin gözlənilən istiqlal inqilabına qarşı erməni qiyamı təşkil etdi. Bakıda 47 min adam bir neçə gündə erməni və rus silahlıları tərəfindən qətlə yetirildi.

Amma bu qədər adamın qanlı qətli və qarəti Bakıda Azər­bay­can xalqının müstəqil dövlət qurmaq əzminin qarşısını ala bil­mədi. Sonuncu Rusiya Müəssislər Məclisinin Azərbaycandan olan deputatları 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Demokratik Cüm­huriyyətini elan etdilər.

Amma ermənilərlə mübarizə hələ yetmiş il də davam etdi. Alma­niyanın Birinci Dünya Müharibəsindəki qələbəsi ölkədə marksistlərin qiyamı nəticəsində əlindən çıxdı. Rusiyanın Azər­bay­ca­na yolu təzədən açıldı. 1920-ci ilin 27 aprel gecəsi  XI Qızıl Or­du qatarla sərhəddi keçib qısa bir vaxtda Azərbaycanı işğal etdi. Bolşevik cildinə girmiş ermənilər Demokratik Cümh­ur­iy­y­ə­tin zabit və mülki xidmətçilərini kütləvi surətdə güllələyən bol­şe­vik zabitlərinin tərcüməçisi və bələdçisi oldular. Partiya xətti ilə isə ermənilər şəhərdə hakimiyyəti təzədən ələ aldılar. Ermənilərə qar­şı mübarizənin N.Nərimanov mərhələsi başladı.

Milli dövlətin yaranması üçün milli siyasi təşkilat və par­ti­ya­lar yaranmalı idi. Çünki bunlarda milli həmrəylik hisslərinin bir təzah­ürü olurdu. Erməni-müsəlman davasından sonra 1907-ci ildə çıx­mağa başlayan «Molla Nəsrəddin» jurnalı və orada çalışan bö­yük xalq şairi Mirzə Ələkbər Sabir Azərbaycan xalqının milli şüu­ru­nun, tərəqqi və azadlıq arzularının ən parlaq ifadəçisi oldu.

Məhz erməni-müsəlman qırğını müsəlman azərbaycanlıların ölçü­yəgəlməz dərəcədə zəmanədən geri qaldığını aşkara çıxa­r­mış­dı. Sabir poeziyasında azərbaycanlılar özlərini, ilk dəfə olaraq, güz­güdə olduğu kimi kənardan gördülər, dəhşətə gəldilər. Sabir poeziy­ası milli düşüncədə dəhşətli bir sıçrayış yaratdı. Onun əsərlərində ümumşərq  konteksti də güclüdür, lakin sadə dili və üslubu ilə, səmimi ürək yanğısı ilə o, əsl Azərbaycan şairi və vətəndaşı idi. erməni-müsəlman qırğınının təsiri ilə Azərbaycandakı maarifçilik hərəkatı əməlpərvər bir cərəyana və istiqamətə çevrildi. Köməksiz, zavallı vəziyyətdə olan millətə kömək etmək, onu cəhalət qaranlığından maarif və müasirlik işığına çıxarmaq lazım idi. Onlar bütün qüvvələrini mətbuat və milli məktəb quruculuğuna verdilər.

Azərbaycanlılar ya müasir maarif və mədəniyyətə yiyələnəcək, ya da tarixin təpkiləri ilə məhv olub gedəcəkdilər. Qabaqcıl maarifçilər məsələni belə qoyurdular və bunda haqlı idilər. Onların yaratdığı xeyriyyə cəmiyyətlərinin əsas işi müasir məktəblər açmaq, yoxsul təbəqələrə məxsus şagirdləri təhsilə cəlb etmək idi.

1906-cı ilin oktyabr manifesti ilə Rusiyada mətbuata azadlıq verildikdən sonra maarifçilər mətbuatda rəhbər qüvvə oldular. Ölkəyə xidmət etmək, xalq üçün faydalı iş görmək milli və ictimai bir ideala çevrildi.

1911-ci ildə Məmməd Əmin Rəsulzadə Azərbaycan xalqının ilk siyasi partiyasını - Müsavatı yaratdı. Onun yaranması milli və siyasi şüurun tərəqqisində xüsusi bir mərhələ təşkil edirdi. Çar hakimiyyət orqanlarına paralel elə bir siyasi qüvvə meydana çıxdı ki, o da əslində özünü xalqın gələcək taleyinin sahibi kimi cəmiyyətə tanıdır və təqdim edirdi.

1918-ci ildə S.Şaumyanın başçılığı ilə Bakıda müsəl­man­la­rın qırğını, əsas zərbələrdən birini Müsavat Partiyasına vurmuşdu. Par­tiyanın qərargahının yerləşdiyi İsmailiyyə binası ermənilər tərəfindən yandırılmışdı. 1918-ci il qırğınından sonra erməni problemi Müsavat publisistikasında mühüm yerlərdən birini tutdu.

Demokratik Cümhuriyyət sərhəddə Ermənistan Respub­li­ka­sı ilə üzücü müharibə aparmalı olurdu. Bakıda isə erməni mil­lət­çi­lə­ri və burjuaziyası Demokratik Cümhuriyyətin hakimiyyətdən uzaq­laşdırılmasının əsas təşkilatçıları idilər. Ermənilər Mart Qır­ğının­dan sonra pis vəziyyətə düşmüşdülər. Onların Bakıda öz möv­­qelərini möhkəmlətməsi üçün bir yol vardı: Rusiyanın Azər­bay­cana qayıtması. Tarix elə gətirdi ki, ermənilərin istədiyi oldu.

Müsavat publisistikasında Rusiya ilə yanaşı daha iki qüvvə Azər­baycan dövlətçiliyinin qəddar düşməni kimi göstərilirdi: er­mə­nilər və İran dövləti. Bu barədə Mirzə Bala Məmmədzadə 1927-ci ildə «Ermənilər və İran» adlı ayrıca kitabça yazıb çap et­dir­mişdir. Əsərdə ermənilərin İran dövləti ərazisindəki güzəştli mövqeyinin tarixi geniş şərh edilmişdir. Əsərin əsas fikir xətti odur ki, Azərbaycan xalqı nə vaxt öz müstəqil dövlətini qurmağa çalışsa, mütləq ilk növbədə ermənilərin aqressivliyi ilə toqquşacaq. SSRİ-nin dağılması ərəfəsində baş verən hadisələr alimin uzaqgörənliyini təsdiqlədi.

1990-cı ildə Azərbaycan öz müstəqilliyini  elan edəndən sonra sərhəddə ermənilərlə xırda toqquşmalar geniş müharibəyə çevrildi. Bu müharibənin arxasında bu dəfə Rusiyadan başqa bütün xristian dövlətləri də dayanırdı. Demokratik Cümhuriyyət kimi Müstəqil Azərbaycan Respublikası da doğulan kimi ermənilərlə üçüncü müharibəni aparmalı oldu.

Təkrarlanan təkcə tarixi hadisələr olmadı: 1988-ci ilin fevralından başlanan açıq ərazi iddiaları yenidən Azərbaycan xalqının siyasi şüurunun yüksəlişini şərtləndirdi. 1988-1990-cı illərdə Azərbaycanda görünməmiş kütləvi xalq hərəkatı, mitinq və tətillər dalğası yarandı. Ermənilərə qarşı mübarizə 80 il sonra birpartiyalı Azərbaycan cəmiyyətində yenidən siyasi bir qurum yarat­dı: Xalq Cəbhəsi. Həmin təşkilat ölkənin əsas siyasi qüvvələrini birləşdirdi. Məhz Xalq Cəbhəsinin təzyiqi və təkidi ilə Azərbaycanın Müstəqilliyinə dair Konstitusiya aktı qəbul olundu.

Erməni problemi müstəqillik ərəfəsində  siyasi publisi­sti­ka­nın da aktiv sahəsi oldu. Hamı anlayırdı ki, müstəqilliyin əldə edil­mə­si və qorunması birbaşa erməni amilinin nə dərəcədə baca­rıq­la neytrallaşdırılmasından asılıdır.

Ermənilər Azərbaycana qarşı öz ərazi iddialarını uydurma elmi əsaslarla, ilk növbədə tarixi faktlarla əsaslandırır və Dağlıq Qarabağın bütün dövrlərdə ermənilərə məxsusluğu fikrini bütün dünyada yaymağa çalışırdılar. Belə uydurmaları dəf etmək üçün Azərbaycanın tarixçiləri başda akademik Ziya Bünyadov olmaqla külli miqdarda elmi tədqiqatlar apardılar. Qarabağın tarixinə dair çoxlu tarixi mənbələr çap edildi. Onlarla kitablar buraxıldı. Demək olar ki, Azərbaycanın tarixi coğrafiyası yenidən yaradıldı.

Azərbaycan alimləri sübut etdilər ki, Qafqaz Albaniyası bura­da tarixən yaşayan türk, qafqaz mənşəli, o cümlədən irandilli Mil və Muğan xristianlarının dövləti olub və onun ərazisində iran və türk dillərində danışıblar. Təsadüfi deyil ki, Albaniya dövrünün bütün xristian abidələri fars dilindədir. Ermənilərin qədim erməni dili adlandırdığı qrabar dili də pəhləvi dilinin xris­tian terminləri mənimsənilmiş ləhcəsidir.

Erməni kilsəsinin ana dili sasani dilidir. Ermənilərin öz ad­la­rı­na çıxdıqları qədim abidələr sasani dilindədir. Erməni kilsəsi həqi­qə­tən müstəqil kilsə olsaydı, onların öz «dilləri» olmalı idi. On­la­rın nəinki öz dilləri yoxdur, onların heç xristianlığın ana dil­lə­ri sayılan Suriya, Yunan və Latın dillərində də bir dənə əsərləri yox­dur.

İran ruhaniləri, xüsusilə radikal şiə xadimlər buddist, xris­tian və musəvi əqidəli iranlıların adını da eşitmək istəmirlər. Er­mə­ni­lər də bundan istifadə edir, özlərini iranlılardan fərqli bir xalq, III əsrdən bəri iranlı xalqların öz dillərində yazdıqları xris­tian əqidəli tarixi kitabları və abidələri isə erməni kitabları sa­yır­lar.

1988-1992-ci illərdə erməni faktoru ilə mübarizə Azər­bay­can­da milli şüuru siyasiləşdirən, doğma torpaqları müdafiə et­mə­yə çağıran, milli ordu yaratmağa səsləyən əsas ideoloji qı­cıq­lan­dı­rı­cı­lardan biri idi. Erməni xislətinə nifrət, ərazilərin qaytarılması ide­ya­ları xalqı birləşdirən, mübarizliyə dəvət edən, öz haqq işini bü­tün dünyada sübut edən amillərdən biri oldu.

Lakin 1920-ci ildən fərqli olaraq ermənilərin Azərbaycan döv­lətini dağıtmaq planları baş tutmadı. Düzdür, onlar torpaq­la­rı­mı­zın 20 faizini işğal etdilər. Lakin öz əsas məqsədlərinə nail ola bil­mədilər. Bu dəfə tarix Azərbaycanı xilas edəcək, onun müstəqil döv­lə­tini bütün qəsdlərdən qoruyacaq  şəxsiyyəti də yetişdirmişdi. Hə­min rəhbər Heydər Əliyev idi.

Uzun müddət Azərbaycana rəhbərlik etmiş Heydər Əliyev er­mə­ni probleminə yaxşı bələd idi. Nə Avropa dövlətləri, nə Ru­si­ya, nə də erməni hiyləgərliyi onu çaşdıra, yanlış, xalqa zidd qə­rar­lar verməyə məcbur edə bilməzdi. Təəssüf ki, AXC hökuməti çox­lu belə səhvlərə yol verdi və Azərbaycanın bir sıra ərazilərini er­mə­nilərə təslim etdi.

Müvəqqəti olsa da, sülh şəraiti Müstəqil Azərbaycan döv­lə­ti­ni sabitləşdirməyə, onun iqtisadi və siyasi həyatını qaydaya sal­ma­ğa imkan yaratdı. Ordumuz möhkəmləndi. Yeni neft müqa­vi­lə­lə­ri ölkəmizin nüfuzunu möhkəmlətdi, Azərbaycanın iqtisa­diy­ya­tı­nı qaldırmağa imkan verdi.