ÜÇ TƏRZİ- SİYASƏT

Osmanlı ölkələrində, Batıdan təsirlənərək qüvvət qazanmaq və irəliləmə arzuları oyanalı, bəlli-başlı üç siyasi yol təsəvvür və təqib (ebaucher) edildi sanıram: birincisi, Osmanlı hökumətinə tabe müxtəlif millətləri təmsil edərək və birləşdirərək bir Osmanlı milləti meydana gətirmək; ikincisi, xilafət haqqının Osmanlı dövləti hökmdarlarında olmasından faydalanaraq, bütün islamları haqqında danışılan hökumətin idarəsində siyasi cəhətdən birləşdirmək(Fransızların “panislamizma” dedikləri); üçüncüsü irq üzərinə dayanan siyasi bir türk milləti təşkil etmək.

Bu yollardan ilk ikisinin, bir zamanların Osmanlı dövləti ümumi siyasətinə mühüm təsiri oldu. Sonrakı isə, ancaq bəzi mühərrirlərin yazılarında görüldü.

-1-

Osmanlı milləti yaratmaq arzusu, çox yüksək bir xəyali qayəyə, çox yüksək bir ümidə doğru ucalmırdı, əsil məqsəd Osmanlı məmləkətindəki müsəlman və qeyri-müsəlman əhaliyə eyni siyasi haqları tanımaq və vəzifələri yükləmək;beləcə aralarında tam müsavat yaratmaq; fikri və dini cəhətdən tam sərbəstlik vermək; bu müsavat və sərbəstlikdən faydalanaraq, haqqında danışılan əhalini aralarındakı din və soy ixtilaflarına baxmayaraq bir-birinə qarışdıraraq və təmsil edərək, Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı amerikan milləti kimi müştərək vətənlə birləşmiş yeni bir milliyyət, Osmanlı milləti meydana çıxarmaq və bütün bu çətin əməliyyatın nəticəsi olaraq da, “Dövləti-Aliyyeyi-Osmaniyyəni” əsil şəkliylə, yəni əski sərhədləri ilə mühafizə eyləməkdi. Əksəriyyəti islam və mühüm bir qismi türk olan bir dövlətin yaşamasında və qüvvətinin çoxalmasında, o cümlədən müsəlmanlar və türklər üçün fayda olmaqla bərabər, bu siyasi yol onlarla doğrudan-doğruya bağlı olmuşdu. Bu cəhətdən, Osmanlı sərhədləri xaricindəki müsəlmanlar və türklər bununla o qədər məşğul olmazdılar. Məsələ məhəlli və daxili bir məsələ idi.

Osmanlı milləti yaratmaq siyasəti, ciddi olaraq İkinci Mahmud zamanında meydana atıldı:*[1] bu padşahın: “Mən təbəəmdəki din fərqini ancaq məscid, sinaqoq və kilsələrinə girdikləri zaman görmək istərəm...” dediyi məşhurdur. Miladi ondoqquzuncu əsrin başlanğıcında və ortalarında bu siyasətin Osmanlı ölkələrində etibar qazanması, qabili-tətbiq zənn olunması təbii idi. O zamanlar Avropada milliyyət düşüncələri, Fransa Böyük İnqilabı ilə, soy və irqdən çox vicdani istəyə dayanan fransız qaydasını milliyyət əsası qəbul edirdi. Sultan Mahmud və onu təqib edənlər, yaxşı anlaya bilmədikləri bu qaydaya aldanaraq, dövlətin irq və dini fərqli təbəəsini sərbəstlik və müsavat ilə, əmniyyət və qarşılıqlı dostluq və bir-birinə qarışdırmaqla tək bir millət halına salmanın imkanına inanırdılar.

Avropada milliyyətlər təşəkkülü tarixində görülən bəzi misallar da etimadlarını artırdı. Həqiqətən, fransız milliyyəti german, selt, latın, yunan və bəzi soyların birləşməsindən əmələ gəlməmişdirmi? Alman milliyyətində bir çox slavyan ünsürü udulmamışdırmı? İsveçrə, irq və din fərqlərinə baxmayaraq bir millət deyildirmi? Adını çəkdiyimiz böyük adamların, bu zamanlar bir siyasi birlik yaratmağa çalışan alman və italyanların hərəkətlərini də, yanlış bir nəzərlə doktrinlərinin doğruluğunu isbata xidmət edən hadisələrdən hesab etmiş olmaları da, ehtimal daxilindədir.

Osmanlı milləti fikri, ən çox Əli və Fuad Paşalar zamanında keçərli idi. Fransız qaydasının, plebisit ilə millətlər təşkil etmənin rəsulu Üçüncü Napolyon, bu qərbliləşmiş paşalara qüvvətli dəstək olurdu. Sultan Əbdüləziz dövründəki fransızsayağı islahat və bu islahatın nümunəsi Məktəbi-Sultani də bu sistemin “Alamod” olduğu zamanların meyvələridir.

Elə ki, milliyyət qaydası, Almanlar tərəfindən həqiqi hadisələrə daha yaxın bir surətdə, milliyyətlərin əsası irq olmaqla təfsir olundu və bu təfsirin qələbəsi demək, əvvəla 1870-71-ci illərdəki səfəriylə Napolyon və Fransa İmperatorluğu süqut etdi, məhz o zamandan etibarən Osmanlı milləti deyilən siyasi görüş, yeganə qaynağını itirmiş oldu.

Hər nə qədər Midhət Paşa, adları yuxarıda çəkilən iki məşhur vəzirin müəyyən dərəcəyə qədər təqibçisi idisə, Midhətin siyasi proqramı onlarınkına nisbətən daha qarışıq və çox da gəlib-keçici olduğundan və Midhəti izləyən indiki “Gənc Osmanlılar”ın proqramları isə dolaşıq olduğundan Osmanlı milləti təşkili xəyalının Fransa İmperatorluğu ilə bərabər və onun kimi təkrar dirilmək üzrə öldüyünə hökm olunsa, xəta edilməmiş olar sanıram.

Osmanlı milliyyəti siyasətinin uğursuzluğundan sonra islamiyyət politikası meydan aldı.*[2] Avropalıların panislamizm dedikləri bu fikir son zamanlarda Gənc Osmanlılıqdan, yəni Osmanlı milləti təşkili siyasətinə qismən iştirak edən firqədən doğdu. Əvvəllər, ən çox “vətən” və “osmanlılıq”, yəni vətəndə yaşayan bütün xalqdan ibarət bir osmanlılıq nidaları ilə başlayan Gənc Osmanlı şairlərinin və siyasətçilərinin bir çoxunun duruş nöqtəsi islamiyyət oldu. Avropa içində olmaq, Qərb fikirlərini yaxından görmək, onların bu dəyişiminə ən qüvvətli səbəblər idi. Adı keçənlər Şərqdə olduqları zaman, başlarını onsəkkizinci əsr siyasi və ictimai fəlsəfəsi ilə olduqca çox doldurmuşdular (içlərindən biri Russo tərcüməçisi idi) və ancaq soy və dinlərin əhəmiyyət dərəcəsini tamam dərk etməmişdilər, xüsusən yeni bir milliyyət təşkili üçün zamanın çox gecikdiyini, Osmanlı dövlətinin hakimiyyəti altında olan müxtəlif ünsürlərin, mənfəətləri deyilsə belə, arzularının belə bir ittihad və imtizacda olmadığını və buna görə fransız milliyyət qaydasının Şərqdə tətbiqi imkansızlığını, tamamilə anlaya bilməmişdilər. Əcnəbi ölkədə ikən, əksəriyyəti məmləkətlərini uzaqdan daha qavrayışlı bir nəzərlə görməyə, din və irqin Şərq üçün getdikcə artan siyasi əhəmiyyətini və bu cəhətlə Osmanlı milləti yaradılması arzusunun mənasızlığını anlamağa müvəffəq oldular.

Artıq, var qüvvəti pazıya verib islam ünsürlərini -əvvəlcə Osmanlı ölkələrindəkiləri, sonra bütün yer kürəsindəkiləri, soy fərqlərinə baxmayaraq dindəki ortaqlıqdan istifadə ilə tamamən birləşdirməyə, hər müsəlmanın ən kiçik yaşında əzbərlədiyi “din və millət birdir!” qaydasına uyaraq bütün müsəlmanları, son zamanların millət kəlməsinə verdiyi məna ilə tək bir millət halına qoymağa çalışmaq lüzumuna qane oldular. Bu bir cəhətdən Osmanlı ölkələri arasındakı ayrılıqlara və fərqliliklərə son qoyacaqdı. Müsəlman Osmanlı əhalisi ilə qeyri-müsəlmanlar artıq ayrılacaqdı. Lakin digər cəhətdən, böyük bir birlik və ittihada səbəb olacaqdı. Bütün müsəlmanlar birləşəcəkdi. Bu yol, keçən yola nəzərən, daha geniş, yeni bir deyim ilə aləmşümul (mondiale) idi. İlkin sırf nəzəri olub yalnız mətbuat səhifələrində görülməkdə olan bu fikir, get-gedə tətbiq olunmaq istənildi. Əbdüləzizin son dövrlərində “panislamizm” sözü diplomatik danışıqlarda eşidildi, bəzi Asiya islam hökmdarları ilə münasibət istehsalına çalışıldı. Midhət Paşanın devrilməsindən, yəni Osmanlı milləti birliyi fikrinin hökumət tərəfindən tamam tərk olunmasından sonra, Sultan İkinci Əbdülhəmid də bu siyasəti tətbiqə çalışdı. Bu padişah Gənc Osmanlıların amansızcasına qarşısında olmaqla bərabər, müəyyən dərəcəyə qədər onların siyasətlərinin tələbəsidir. Hüquq bərabərliyi və tam sərbəstlik təmin olunsa belə, müsəlman olmayan təbəənin Osmanlı siyasət topluluğunda olmayacağını anladıqdan sonra, Gənc Osmanlılar adı keçən təbəəyə və onların qoruyucusu olan xristian Avropaya düşmənçilik göstərməyə başlamışdılar. Padşahın günümüzdəki siyasəti*[3] bu dəyişmədən sonrakı fikirləri ilə çox böyük bir bənzərlik göstərir.

Günümüzdəki hökmdar, sultan, padşah ləqəbləri yerinə xəlifə dini sifətini qoymağa çalışdı; ümumi siyasətində din, islam dini mühüm bir mövqe tutdu. Hərbi məktəblərdə dini maddələrə ayrılan saat artırıldı. Tədrisatın əsası diniləşdirilmək istəndi. Dindarlıq, müttəqilik -istər zahiri və riyakaranə olsun- xilafət pənahının diqqətini cəlb etməyə ən güclü vəsilələr halına gəldi. Yıldız Sarayi-humayunu xocalar, imamlar, seyidlər, şəriflər ilə doldu. Bəzi mülki məmurluqlara sarıqlılar təyin edildi. Dində sağlamlıq bəlkə də xilafət məqamına, xilafət məqamından artıq o məqamı işğal edən şəxsə şiddətli bağlılıq və qulluq, müsəlman olmayan əhaliyə qarşı nifrət təlqin etməklə xalq arasına vaizlər göndərildi. Hər tərəfdə təkkələr, zaviyələr, camilər yapımına və təmirinə çalışıldı, hacılar əhəmiyyət qazandı. Həcc mövsümündə xilafət evinə uğrayan hacılar müsəlmanların öndərinin lütflərinə və inayətinə məzhər edilərək istər özlərinin, istərsə də məmləkətlərindəki digər müsəlmanların xilafət məqamına cəlbinə və qəlblərinin rəbtinə çalışıldı. Yaxın zamanlarda müsəlman əhalisi qalabalıq olan Afrika içlərinə və Çin diyarına elçilər göndərildi. Bu siyasətin ən sağlam icra vasitəsi olmaq üzrə, Hamidiyyə Hicaz Dəmiryolunun inşasına başlanıldı. Lakin, məhz bu siyasi doktrin ilə, Osmanlı dövləti, Tənzimat dövründə tərk etmək istədiği dini dövlət şəklini təkrar alırdı. Artıq vicdan və fikir sərbəstliyini, müsavatı, din və irq bərabərliyini, siyasi bərabərliyi, mədəni bərabərliyi tərk etməyə məcbur qalırdı. Buna görə Avropavari konstitutsiyalı hökumətə vida etmək, dövlətin təbəəsi arasında cins və din ixtilafından, ictimai vəziyyət ixtilafından çıxaraq keçmişdən bəri mövcud olan sevişməzlik və ziddiyyətin artmasına, bunun nəticəsi olmaq üzrə də ayaqlanma və üsyanların çoxalmasına, Avropada türklüyə düşmənliyin şiddətlənməsinə qatlanmaq gərək idi.*[4] Həqiqətən də elə oldu.

İrq üzərinə dayanan bir türk siyasi milliyyəti meydana gətirmək fikri çox yenidir. İstər indiyə qədər Osmanlı dövlətində, istərsə də gəlib-keçən türk dövlətlərinin heç birində bu fikrin mövcud olduğunu sanmıram. Çingiz və moğolların tərəfini tutan müvərrix Leon Kahon, o böyük türk xanının bütün türkləri birləşdirmək kimi uca bir məqsədlə Asiyanı başdan-başa fəth etdiyini yazırsa da, bu iddiasının tarixi baxımdan tamamilə təsdiq edildiyi haqqında bir şey deyə bilmərəm.

Tənzimat və Gənc Osmanlılıq hərəkətlərində də, türkləri birləşdirmək fikrinin varlığına dair heç bir məlumata rast gəlmədim. Bilmirəm, mərhum Vefiq Paşa, “Ləhcə”siylə, saf türkcə yazmaq arzusu ilə bu yüksək xəyal arxasında bir az da olsun dolaşmışmıdır? Bu dəqiqdir ki, son zamanlarda İstanbulda türk milliyyəti arzu edən bir kadro, siyasi olmaqdan çox elmi bir kadro təşəkkül etdi.

Bu hərəkatın təşəkkülündə, osmanlılarla almanların münasibətinin artmasının, alman dilini, xüsusilə almanların tarix və dilçilik elmləri haqqındakı tədqiqatını türk gənclərinin bilməsinin xeyli təsiri olmuşdur -sanıram. Çünki bu gənc qrupda, fransız izləyicilərində olduğu kimi bəzi xəfif və “declamatoire” ədəbiyyatdan və siyasətdən artıq səssiz, səbrli və incələyici şəkildə əldə edilmiş sağlam bir elm mövcuddur. Şəmsəddin Sami, “Türkcə şeirlər”in möhtərəm şairi (Məmməd Əmin), Nəcib Asim, Vələd Çələbi və Həsən Təhsin(?) bu cərəyanın gözə görünən üzvlərindən olub, “İqdam” müəyyən dərəcəyə qədər bu düşüncələrin tərəfdarıdır. Bugünkü hökumətin bu doktrinə yaxşı baxmamasından olacaq ki, hərəkətləri çox zəifləməkdədir.*[5]

Osmanlı ölkələrinin İstanbuldan başqa yerlərində bu fikrin tərəfdarları olub-olmadığını bilmirəm. Lakin türklük siyasəti də eynən islam siyasəti kimi ümumidir; Osmanlı hüdudları ilə məhdud deyildir. Buna görə, yer kürəsinin türklər yaşayan digər nöqtələrinə də nəzər salmaq gərəkdir.

Ən çox türklərin yaşadığı Rusiyada, türklərin birləşməsi fikrinin çox qeyri-müəyyən şəkildə varlığına inanıram. Yenicə doğmuş olan “İdil ədəbiyyatı” müsəlman olmaqdan çox türkdür. Xarici təzyiqlər olmasa, bu fikrin asanlıqla inkişafına Osmanlı ölkəsindən artıq müsaid mühit türklərin ən sıx yaşadıqları Türkistan ilə Yayık və İdil hövzələri olardı.
Qafqaz türklərində bu fikir mövcud olmalıdır, Azərbaycana Qafqazın fikri təsiri olmaqla bərabər Quzey İran türklərinin nə dərəcəyə qədər türk birliyi tərəfdarı olduqlarını bilmirəm.
Nə olursa olsun, irqə dayalı bir siyasi milliyyət icadı fikri hələ ilk meyvələrini verir, çox az eşidilmişdir.

-2-

İndi bu üç siyasətdən hansının yararlı və qabili-tətbiq olduğunu araşdıraq.

Yararlı dedik, lakin kimə və nəyə yararlı?

Öncə bütün bəşəriyyətə deyilə bilir. Bu halda insaniyyətin mənfəətinə xidmət edən siyasi yol və ya yolları tərif, sonra o yol və ya yolların müəyyən və məhdud bir qisim insaniyyətə tətbiqində də bütün insaniyyətin faydalanacağını isbat etmək və daha sonra, göstərilən üç yoldan bir yaxud bir neçəsinin gələcək şərtlərə sahib olan yol və ya yollarla eyniyyətini göstərmək gərəklidir. Bu isə sanmıram ki, indi mümkün olsun. Çünki, bəhs edilən şərtləri özündə birləşdirən siyasi yol və ya yolları insan şüuru hələ tapa bilməmişdir.

Yuxarıdakı üsulu təqib etməyib də, üç yoldan bir və ya bir neçəsinin Osmanlı, müsəlman və ya türklərə tətbiqi ilə bütün insanlığa mənfəət isbatına qalxışılsa, üsulun qüsurluluğundan dolayı nəticə çox xətalı olar. Əksərən ictimai və siyasi işlərdə bu xətalı üsulun istifadə edilməsinə alışılmışsa da, həqiqətən bir növ boş söz olduğundan vaz keçirəm.

Məsələni bir az məhdudlaşdıraq, təşəkkül etmiş bəşəri bir heyətə deyəlim.

Yenə də çox ümumi bir məsələyə çatırıq: müəyyən bir cəmiyyətin mənfəətləri nədən ibarətdir? Buna cavab vermədən, filan və ya filan cəmiyyətə faydalı olduğu həll oluna bilməz.

Məlum bir cəmiyyətin mənfəətlərinin nədən ibarət olduğunu təyin etmək siyasi bir məsələdir. Yəni “siyasət” deyilən, hələ mövzu və üsulu qəti qərarlaşdırılmamış natamam bir elmin mühüm məsələlərindən biridir. Siyasət elminin məsələləri haqqında, deduksiya və induksiya tərəfdarları arasında münaqişə və çəkişmə davam etməkdədir. “Birincilər deyirlər ki, siyasi qaydalar sırf fikridir (ideal), haqqında danışılan qaydalar eynən riyaziyyatın nəticələri kimi vəz olunur. Hökumət sahibləri bu qaydaları, memarın həndəsə qaydalarını tətbiqi kimi, cəmiyyətə tətbiqə məcburdur. İkincilər isə, cəmiyyətlər itaət etdikləri qaydaları özündə birləşdirib yetişmə və inkişafları ilə ortaya qoyarlar; bu cəhətdən siyasət elmi, bəşəri fəaliyyətə xəyali bir qayə təyinindən sərfi-nəzər eyləmədən, hadisələrdən tarixi və ictimai qaydalar çıxarmağa, mühit, əhval, quruntular və ehtirasları gözdən qaçırmamağa çalışmalıdır deyirlər”*[6]

Siyasət elminin üsulunda olan bu ixtilaf, onunla əlaqəli məsələlərin əksəriyyətində qəti bir hal surəti tapmağa mane olur. Bəşəri cəmiyyətlərin həqiqi mənfəətləri, ictimai elmlər mənsublarının fikrincə bir çox müzakirəyə səbəb olduğu halda, hələ qərara gəlinməmiş məsələlərdəndir.

Bu qərarsızlıq ilə bərabər, hər cəmiyyət öz mənfəətini əldə etmək ümidi ilə əməli olaraq daimi dəyişmə halındadır. Yəni yuxarıda haqqında danışılan ictimai məsələ, əməli olaraq hər zaman, hər halda həll olunmaqdadır. Bu davamlı inkişaf əsnasında mənfəət deyə felə gətirilən şey həyatdır. Həyat isə qüvvətlə davam etdiyindən, həyatın varlığı qüvvətin varlığını zəruri edir. Demək olar ki, hər cəmiyyət mənfəətini həyatda, yəni qüvvət qazanmaqda və qüvvətini artırmaqda tapır. Bu cəhətdən, cəmiyyətlər arasında, kainatın yaşamaq istəyi ilə dolaşan bütün ünsürləri arasında olduğu kimi, daimi bir savaşma müşahidə edilir. Biz də bu hal surətini qəbul etmək məcburiyyətindəyik. Hər cəmiyyətin mənfəəti; varlığında buna görə qüvvətli olmaqdadır.

Lakin hansı cəmiyyətin mənfəətinə çalışmalıyıq? Bu sualın məntiqi bir cavabı verilə bilməz. Həqiqətən, nədən türklər və ya müsəlmanlar mənfəətinə xidmət edək də, məsələn slavlar və ya ortodoksların faydası üçün çalışmayaq? Xüsusən bir cəmiyyətin mənfəəti, əksər hallarda digər birinin zərəri ilə qaim olduğundan hansı məntiqi səbəbə istinad edərək, bəşəriyyətin bir qisminə zərər verməkdə haqlı olduğumuzu göstərə bilərik?

Bu suala cavabı ancaq meyli-təbiimiz, digər bir deyimlə ağlımızın hələ təhlil edə bilmədiyi, haqq verə bilmədiyi hissimiz verə bilir. Mən Osmanlı və müsəlman bir türkəm; buna görə Osmanlı dövləti, islamiyyət və bütün türklər faydasına xidmət etmək istəyirəm. Ancaq siyasi, dini və nəsəbi (soyla ilgili) olan bu üç cəmiyyətin faydaları ortaqmıdır? Yəni birisinin qüvvətlənməsi digərlərinin də qüvvətlənməsini zəruri edirmi?

Osmanlı Dövlətinin mənfəəti, bütün müsəlmanların və türklərin mənfəətlərinə qarşı deyildir. Çünki, təbəəsi olan müsəlmanlar və türklər onun qüvvətlənməsi ilə qüvvətlənmiş demək olduğu kimi, digər müsəlman və türklər də qüvvətli bir dəstək tapmış olurlar.

Ancaq islamın mənfəəti, Osmanlı Dövlətinin və türklüyün mənfəətlərinə tamam uyğun gəlməz. Çünki islamın qüvvət qazanması, Osmanlı təbəəsindən bir qisminin (müsəlman olmayanların) sonunda itirilməsini və bu cəhətdən Osmanlı Dövlətinin bu günkü topluluğundakı bir parçasının yox olmasını vacib edəcəyi kimi, türklüyün müsəlman və qeyri müsəlman dini anlaşmazlığı ilə bölünməsinə və buna görə gücdən düşməsinə səbəb olar.*

Türklüyün mənfəətinə gəlincə, o da, nə Osmanlı Dövlətinin və nə də islamın mənfəətinə büsbütün uyğun gələ bilməz. Çünki, islam toplumunu türk və türk olmayan hissələrə bölərək zəiflədir və bunun nəticəsi olaraq Osmanlı təbəənin müsəlmanları arasına da nifaq salıb Osmanlı Dövlətinin zəifləməsini zəruri edir. Bunun üçündür ki, hər üç cəmiyyətə mənsub bir şəxs Osmanlı dövləti faydasına çalışmalıdır. Ancaq Osmanlı dövlətinin faydası, yəni qüvvət qazanması bəhsimizin mövzusunu təşkil edən üç siyasət tərzindən hansını təqibdədir və bunlardan hansı Osmanlı dövlətində tətbiq oluna bilər?

-3-

Osmanlı milləti təşkili, Osmanlı ölkələrini indiki hüdudları ilə mühafizə üçün yeganə çarədir. Ancaq, Osmanlı Dövlətinin həqiqi qüvvəti, bu günki coğrafi şəklini qorumaqdadırmı?

Osmanlı millətinin ortaya çıxacağı zaman, dövlətin fərqli din və cinslərə mənsub əhalisindən, sərbəstlik və hüquqi müsavat üzərində qurulmuş qarışıq bir millət hasil olacaq, bunlar sırf vətən (Osmanlı ölkəsi) və millət (Osmanlı milləti) fikri ilə birləşərək din və qövmlərin həyatlarından doğma ixtilaflar və qovğalar qalmayacaq, və bu əsnada rumlar, ermənilər kimi türklər, ərəblər də əriyəcək...

Osmanlı Dövlətinin qurucuları olan Osmanlı türkləri, ancaq ilk öndərləri Osman bəyin adını vətənə və millətə verməyin və hər şeydən öncə, analarının, atalarının xidmətləri ilə vücudə gələn imperatorluğun daha artıq parçalanmadığını görməyin mənəvi faydaları ilə kifayətlənəcəklər. Bəlkə Osmanlı adından da uzaq qalacaqlar. Əksəriyyəti hakimiyyət altındakı əski millətlərdən (müsəlman və qeyri-müsəlman) meydana gəlmiş bu sərbəst dövlətdə əksəriyyətin arzusu ilə, əski məhkumiyyəti göstərən Osmanlı adı belə ortadan qaldırılacaq...

Bununla bərabər, Osmanlı türkləri uzun bir keçmişdən bəri icra etdikləri hakimiyyətin təsiri ilə, bəlkə məhdud bir gələcəkdə də maddi nüfuzlarını davam etdirə bilərlər. Lakin ətalət xüsusiyyətinin ictimai işlərdəki bu təcəllisi, digər təbii durumlarda olduğu kimi çox az davam edər.

Osmanlı millətində olan bütün müsəlmanlara gəlincə: əksəriyyəti təşkil edəcəklərinə görə, məmləkətin idarəsində bütün hakim qüvvətin onların əlinə keçməsi və buna görə mənəvi və maddi cəhətdən islam ünsürünün bu qarışıq topluluqda ən çox faydalanması gərəkliliyi görünsə də, bu istifadəni təsəvvür ilə bərabər Osmanlı millətində dini ixtilafın qalxmamış, həqiqi bir bərabərliyin ortaya çıxmamış, fərqli ünsürlərin ciddi surətdə əriməmiş olduğunu düşünmüş oluruq...

Osmanlı millətinin ortaya çıxmasında ona daxil olacaq türk və müsəlmanların nüfuz və qüvvətləri artmayacaq demək, Osmanlı dövlətinin qüvvəti əskiləcək demək deyildir. Halbuki əsil məsələmiz dövlətin qüvvətində idi. Bu qüvvət, əlbəttə artacaqdır. Müntəzəm, sıx, xülasə moddakı bir təbir ilə “bloc” təşkil edən bir millət əhalisi, daimi ixtilaf və qovğa halında olub, parçalanmaqda olan anarşik bir dövlətdən, şübhəsiz, daha qüvvətlidir.

Lakin əsil mühüm məsələ, müxtəlif cins və dinə mənsub olub indiyə qədər bir-birləri ilə qovğa və savaşdan halı qalmayan ünsürlərin, indidən sonra qaynaşmalarının mümkün olub-olmadığıdır.

Yuxarıda görüldü ki, bu sahədəki təcrübə müvəffəqiyətsizliklə nəticələnmişdir. Bundan belə müvəffəqiyyət mümkün olub olmadığını anlamaq üçün, keçmiş təcrübənin müvəffəqiyyətsizlik səbəblərini, təfsilatı ilə gözdən keçirək:

1. Bu qarışma və uyuşmanı müsəlmanlar və hər şeydən öncə, Osmanlı türkləri istəmirdi. Çünki, altı yüz illik hakimiyyətləri hüquqi cəhətdən bitəcək və bu qədər illər hökmləri altında görməyə alışdıqları rəiyyət ilə bərabərlik dərəcəsinə enəcəkdilər. Bunun ən yaxın və maddi nəticəsi olaraq, o zamana qədər təxminən inhisara aldıqları məmurluğa və əskərliyə rəiyyəti də cəlb etmək, başqa bir ifadə ilə, nisbətən az çətin, aristokratlar tərəfindən şərəfli zənn olunan bir çalışma yerinə adət etmədikləri və həqir gördükləri sənaye və ticarətə girmək lazım gələcəkdi.

2. İslam istəmirdi. Ancaq qatılanların həqiqi mənfəətlərini çox maddi və bəşəri bir nöqteyi-nəzərdən gözləyən bu qüvvətli din, müsəlman və qeyri-müsəlmanın hüquqən tam bərabərliyini qəbul etmir, müsəlman olmayanları daim ikinci yerdə buraxırdı. Sərbəstliyə gəlincə, islam hər cəhətdən dinlərin ən hürriyyətpərvəri olmaqla bərabər, din olması etibarı ilə fövqəlbəşər olduğundan, mütləq həqiqətlərdən ibarət əsas və qaydalardan xaric hər qaydanı doğru yola qarşı görəcək və buna görə insanlığın səadət qazanması məqsədi ilə tam bir fikir və vicdan sərbəstliyini qəbul etməyəcəkdi.

3. Müsəlman olmayan təbəə də istəmirdi. Çünki hamısının son zamanlardakı tərəqqiləri ilə şəşəələndirən keçmişləri, istiqlalları, hökumətləri vardı. Müsəlmanlar və xüsusən türklər o istiqlalı bitirmiş, o hökumətləri məhv etmişdi. Osmanlı hakimiyyəti altında isə, iddialarına nəzərən, əksər hallarda ədalət deyil zülm, müsavat deyil həqarət, rahatlıq deyil əzab görmüşdülər. Hətta heysiyyət və namusları belə bəzən ayaqlar altına alınmışdı.

Miladi ondoqquzuncu əsr, bir tərəfdən bunlara keçmişlərini, bu günlərini, milliyyətlərini öyrətdi; digər tərəfdən də, hakimlərini, Osmanlı dövlətini zəiflətdi. Bu dərəcədə ki, hökm altındakı yoldaşlarından bəziləri istiqlal belə qazana bildi.

Bu aralıq, zəifləmiş hakimləri məcburən və fəqət daima tərəddüdlə dostluq əlini uzatdılar, hakimiyyəti arada bölmək, hüququ birləşdirmək istədilər. Uzaqgörənlikləri adətən hakimlərininkindən açıq olan bu qüvvətlənmiş məhkumlar, uzadılan əllərdən bəzilərinin çox səmimi və sadiq olduğunu gözəlcə bilməklə bərabər, bu yeni siyasətdə Qərbin təsirini, Osmanlı dövlətinin varlığında qazanclarını görən bəzi Qərb dövlətlərinin təzyiqlərini də gözdən qaçırmadılar.

Bəlkə bəzilərinin mənfəətləri, Osmanlı millətinin təşəkkülündə idi. Lakin onlar da soyuq ağıllarından artıq həyəcana gələn hisslərinə tabe olurdular. Heç birisi, amma heç birisi keçmiş istiqlalları ilə hərb edən bir qövmlə bərabər, onunla qarışaraq, əriyərək yeni bir millət meydana gətirməyə razı deyildi.

4. Osmanlı dövlətinin böyük düşməni Rusiya ilə onun kölələri və öndə gedənləri olan kiçik Balkan hökumətləri istəmirdi. Çünki, Rusiya Boğazlara, Anadolu və İraqa, İstanbul və Balkanlara, müqəddəs torpaqlara malik olmaq, beləcə siyasi, iqtisadi, milli və dini məqsədinə çatmaq niyyətində idi. Boğazları ələ keçirməklə, donanmasına Qara dəniz kimi etibarlı və böyük bir liman təmin edəcək, ən mühüm beynəlmiləl ticarət yollarından sayılan Ağ dənizə sərbəstcə çıxacaq və sonra o möhkəm pusqudan istədiyi zaman atılaraq zamanımızın Hind karvanları ilə onların mühafizləri olan ingilis ticarət və hərb gəmilərinə hücum ilə Birləşmiş Krallığın ən zəngin müstəmləkəsinin yolunu kəsə biləcək, qısası, çoxdan bəri göz dikdiyi Hindi qərbdən bir qədər də mühasirə etmiş olacaq, Anadoluya sahib olmaqla dünyanın ən münbit və məhsuldar qitəsini hökmü altına alacaq, İraqa qədər irəliləyərək bütün Qərbi Asiyanı əlinə keçirdiyi kimi, Hindin qərb qapılarına dayanmış olacaq və bəlkə uzaqdan-uzağa ta o zamanlar özünü göstərən Rusiya və İngiltərənin islam topluluğu və xüsusən islamın müqəddəs torpaqları haqqındakı rəqabətlərində də öz faydasına müvazinəti pozacaq, nəticədə Boğazları Osmanlı Asiyasının mühüm bir qismini əldə etməklə Rusiya böyük siyasi və iqtisadi meyvələr toplamış olacaqdır.

Balkanları geniş imperatorluğuna birləşdirməklə, şimal və cənub slavyanlarını birləşdirəcək, beləcə Ayasofiya qübbəsinə xaç taxaraq Ortodoksluğun meydana gətirdiyi beşiyi, yəni rusların dinlərinin çıxdığı yeri, Məscidi-Kamameni idarələri altına alaraq, xristianlığın mənfəətini məmləkətindən asılı edəcək və bu surətlə, demək olar ki, hamısı həddindən artıq dindar əhalisinin qəlblə dilədikləri ən yüksək amallarını, dini və ruhi bir amalı gerçəkləşdirəcəkdi.

Bu məqsədlərinin asanlıqla əldə edilməsi, Osmanlı dövlətinin qüvvətsizliyinə, Osmanlı təbəəsinin davamlı nifaq və qovğa halında olmasına bağlı idi. Buna görə, Rusiya əsla bir Osmanlı milləti təşəkkülünə razı olmazdı.

O zamanlar yenicə siyasi həyat qazanmış serb və yunan dövlətləri isə, “türk boyunduruğu altında qalan millətdaşlarını” artırmaq istəyirdilər. Bunun üçün də Osmanlı təbəəsinin ayrılıq halında olması mənfəətləri xeyrinə idi və ona çalışırdılar.

5. Avropa dövlətlərinin bir qismi də istəmirdi. Çünki, Avropa cəmiyyətini təşkil edənlərin bir qismi hələ müsəlmanlıq-xristianlıq dini qovğasından, əhli-səlib müharibəsi ənənələrindən qurtula bilməmiş olduqlarından, xristiyanları islam hakimiyyətindən qurtarmaq, xaçın hətta kiçik bir guşəsini belə hilal altında qoymamaq, müsəlman olmayanları Avropa torpağından, Nasara ölkəsindən (Qüds) sürüb çıxartmaq arzusunda idi. Bəziləri isə, sırf insaniyyət və elm baxımından mühakimə yürüdərək “hər cür tərəqqiyə istedadlı Avropalı millətləri, yarı barbar, zülmkar, hərb və qovğadan başqa məharətləri görünməyən Turanilər boyunduruğundan” qurtarmaq və bu asiyalıları gəldikləri Asiya səhrasına qovmaq istəyirdilər. Lakin əksər hallarda bu iki fikir bir-birinə qarışır və hansı hansından çıxdığı anlaşıla bilməyəcək qədər qarışıq bir halda meydana çıxırdı.

Demək ki, Osmanlı millətini, Osmanlı ölkələrindəki bütün qövmlərin arzusu xilafına, xarici maneələrə baxmayaraq, Osmanlı hökumətində iş başında olan bir neçə adam, bəzi Avropa dövlətlərinə (xüsusən Üçüncü Napolyon Fransasına) dayanaraq meydana gətirəcəkdilər. Bu iş, qeyri-mümkün deyiləcək qədər müşküldü. İş başında olan şəxslərin hamısı, dahilərdən olsa, yenə bu qədər maneələrə qatlana bilmələri çox az ehtimal oluna bilərdi. Doğrudan da bu iş müvəffəqiyyətsizliklə bitdi.

Adı çəkilən maneə səbəblər, o zamandan bəri əksilmədi, artdı, böyüdü. Əbdülhəmidin siyasəti, müsəlman və müsəlman olmayanların arasındakı nifaq və ziddiyyəti artırdı. Müsəlman olmayanların bir qismi istiqlal qazanaraq, digərlərinin istəklərini çoxaltdı. Rusiyanın getdikcə qüvvət və şövkəti artdığından, Osmanlı dövlətinə olan zərərli təsirləri çoxaldı. Serb, yunan, bolqar, Karadağ təsirləri peyda oldu. Avropa əfkarı daha ziyadə türklər əleyhinə çevrildi. Osmanlı milləti siyasətinin ən qüvvətli tərəfdarlarından Fransa, Paris müahidəsi dövründəki əzəmətini itirərək, Rusiyanın yardımçısı oldu. Xülasə, məmləkətin xaricində və daxilində bu siyasətə büsbütün qarşı bir mühit doğdu. Buna görə, zənnimcə, artıq Osmanlı milləti meydana gətirməyə çalışmaq mənasız bir yorğunluqdur.

İndi, islam birliyi siyasətinin Osmanlı dövlətinə yararlı olub-olmadığını, tətbiq qabiliyyəti olub-olmadığını tədqiq edək:

Yuxarıda işarə olunduğu kimi, bu siyasətin tətbiqi halında Osmanlı təbəəsi arasında dini nifaq və düşmənçiliyin artması, beləcə müsəlman olmayan təbəə ilə onların əksəriyyətlə məskunlaşdıqları məmləkət qisimlərinin itirilməsi və buna görə Osmanlı dövlətinin qüvvətinin azalması gərəkəcəkdi. Bundan başqa, ümumiyyətlə türklər arasına müsəlman və qeyri-müsəlman fərqi girəcək, soydan doğma qardaşlıq din ixtilafları ilə pozulacaqdı.

Lakin bu arzu olunmayan duruma qarşı, Osmanlı dövləti idarəsindəki bütün müsəlmanlar, onun bir parçası olan türklər, çox güclü bir bağ ilə sıx birləşəcəklər, beləcə fərqli cins və dindən yaranmış “Osmanlı milləti”nə nisbətən daha sıx və bu sıxlığı cəhəti ilə, mülkcə, adətcə, ərazicə, sərvətcə olan çatışmamazlıqlarına baxmayaraq daha qüvvətli bir topluluq, islam topluluğu meydana gətirəcəkdilər.

Daha mühümü, Yer üzündəki bütün müsəlmanların getdikcə qüvvətlənməklə birləşməsi və beləcə anqlo-sakson, german, slavyan, latın və bəlkə sarı irqin birləşməsi ilə meydana gələ biləcək, dinə istinad edən bir qüvvətin doğması üçün hazırlanacaqdı. Bu yüksək məqsədə çatana kimi, şübhəsiz xeyli zaman keçəcək, ilk dövrlərdə yalnız indidən mövcud mənəvi münasibətlər gücləndirilərək, gələcək topluluğun ancaq qeyri-müəyyən bir eskizi düzəldiləcək və ancaq get-gedə xətləri və şəkli daha çox müəyyənləşəcək, müsbət, qəti və hələ adı çəkilən böyük, qorxunc mənəvi şəxslərlə boy ölçüşə bilməyə müqtədir, Asiyanın böyük bir qismi ilə Afrikanın yarısından çoxuna hakim mənəvi bir şəxsiyyət yaradılmış olacaqdı.

Lakin bu tərzi-siyasətin Osmanlı Dövlətində müvəffəqiyyətlə tətbiqi mümkündürmü?

İslam siyasi və ictimai işlərə olduqca çox əhəmiyyət verən dinlərdən biridir. İslamın əsas qaydalarından biri “din və millət birdir” düsturu ilə ifadə olunur. İslam mömin olan kimsələrin cinsiyyət və milliyyətlərini bitirir; dillərini qaldırmağa çalışır, keçmişlərini, ənənələrini unutdurmaq istər: “İslam qüvvətli bir dəyirmandır ki, fərqli cins və din bağlılıqlarını üyüdüb, dinən, cinsən bir, eyni haqlara sahib, bir-birindən heç fərqi olmayan müsəlmanlar çıxarır...”

İslamın meydana çıxdığı zaman, güclü, müntəzəm siyasi təşkilatı var idi. Qanuni-əsası “Quran” idi. Rəsmi dili ərəbcə idi. İntixab edilmiş bir rəisi, müqəddəs bir rəyasət mərkəzi var idi. Lakin, digər dinlərin tarixində görülən dəyişikliklər İslamda da müəyyən dərəcəyə qədər müşahidə olunur: irq təsirləri və müxtəlif hadisələrin təsiri nəticəsində, dinin təşkil etdiyi siyasi birlik qismən pozuldu. Hicrətdən hələ bir əsr keçməmişdi ki, ərəb və əcəm milliyyətləri ziddiyyəti, Əməviyyə və Haşimiyyə xanədanları arasındakı nifrət tərzində özünü göstərməklə, islam birliyinə sağalmaq bilməyən yara açdı, sünni və şiə böyük ixtilafını ortaya çıxardı. Daha sonralar, ərəb və əcəm ünsürlərinə türk, berber və s. kimi müxtəlif ünsürlər də qarışdı. Bunlar islamın düzəltmək, birləşdirmək və təmsildəki şiddətinə baxmayaraq, milli hiss və ehtiraslarını qismən mühafizə eyləmiş olduqlarından, islamdakı fikir və siyasət birliyi daha artıq pozuldu. Şərqdə də eynilə Qərbdəki kimi tavaifi-müluk hasil oldu. Xi lafət, mənəvi rəyasəti müəyyən dərəcəyə qədər mühafizə etməklə bərabər, çox geniş Darül-islam, hər tərəfdə törəyən kiçik-kiçik və keçici əmirliklər, səltənətlər, şahlıqlar, padşahlıqlar ilə parça-parça oldu. Şəxsən xilafət də ikiləşdi. Hətta üçləşdi. Rəsmi və dini dil də birliyini itirdi. Əcəmcə, ərəbcə qədər haqq iddiasına qalxışdı.

Bir zaman gəldi ki, islamın qüvvəti ən aşağı nöqtəsinə doğru enməyə başladı. İslam ölkələrinin bir qismi, get-gedə böyük qismi, dörddə üçündən artığı, xristian dövlətlərinin hakimiyyəti altına keçərək islamiyyətin birliyi dəlik-deşik oldu.

Yaxın zamanlarda isə, Qərb fikirlərinin təsiri ilə, islamiyyətin arzusuna baxmayaraq tamamilə məhv edə bilmədiyi qövm və milliyyət təəssübü, çox az da olsa, özünü göstərməyə başladı.

Qüvvətinə xələl verən bu qədər hadisələrlə bərabər, İslam hələ çox güclüdür. Müsəlmanlar arasına, dinlərində şübhəlilik və ya ondan daha betəri olan imansızlıq girməmişdir- deyilə bilər. İslamın demək olar ki, bütün təbəələri, din yolunda hər fədakarlığı gözə alacaq, müti, dini ilə həyəcanlı, dini bütün kimsələrdir.

Bəzi müsəlman dövlətlərin yeni qanunları islam şəriətindən ayrılmaqla bərabər, əsası yenə islam qaydaları kimi göstərilməkdədir. Hələ, ərəbcə yeganə dini dildir. Hətta bir çox yerlərin müsəlmanları üçün elmi və ədəbi dildir də. İslam məktəbləri -müstəsna bölümləri sərfnəzər- eyni proqram ilə, eyni dil üzrə (ərəbcə) təlimə davam etməkdədir. Xülasə, islam mədəniyyəti, əvvəlki birliyi ilə davam edir -deyilə bilir.

Hələ hər kəs: “Müsəlmanam, türk və ya iranlıyam” deməkdən əvvəl: ”Əlhəmdü-lillah müsəlmanam!..” deyir. Hələ islamiyyət dünyasının böyük qismi, Osmanlı türklərinin xaqanını islamın xəlifəsi sayır. Hələ bütün müsəlmanlar, gündə beş dəfə mükərrəm Məkkəyə üz çevirir və Kəbəyə üz sürtüb Həcəri-Əsvədi öpmək üçün, böyük bir həyəcan ilə yer kürəsinin hər tərəfindən müxtəlif sıxıntıya qatlanaraq gəlirlər. Heç qorxmadan təkrar oluna bilər ki, islam hələ çox güclüdür. Buna görə, tevhidi-islam siyasətinin tətbiqində, daxili maneələr az çətinliklə qatlanıla biləcək şəkildədir. Lakin xarici maneələr çox qüvvətlidir. Gerçəkdən, bir tərəfdən islam dövlətlərinin hamısı xristian dövlətlərinin nüfuzu altındadır. Digər tərəfdən bir-iki istisna xaricində, bütün xristian dövlətləri müsəlman təbəəyə malikdir.

Tabeliklərində olan müsəlmanların, hətta qüvvətlicə mənəvi vasitə ilə olsun, hüdudları xaricindəki siyasi mərkəzlərə bağlılıqlarını gələcəkdə, mühüm nəticələri çıxa biləcək ümumi bir fikrə xidmətlərini mənfəətlərinə qarşı gördüklərindən ortaya çıxmasına hər surətlə qarşı çıxmaq istərlər və bütün islam dövlətləri üstündəki nüfuz və iqtidarları sayəsində bu istədiklərini icra da edə bilərlər. Buna görə, zamanımızda ən qüvvətli islam dövləti olan Osmanlı dövlətinin belə ciddi bir surətdə islam birliyi siyasətini tətbiqə qalxışmasına, bəlkə də müvəffəqiyyətlə, qarşı çıxarlar.

Türk birliyi siyasətindəki faydalara gəlincə, Osmanlı ölkələrindəki türklər həm dini, həm irqi bağlar ilə çox sıx, yalnız dini olmaqdan sıx birləşəcək və əsasən türk olmadığı halda müəyyən dərəcəyə qədər türkləşmiş sair müsəlman ünsürlər daha artıq türklüyü mənimsəyəcək və hələ heç mənimsəməmiş ünsürlər də türkləşdirilə biləcəkdi.

Lakin əsil böyük fayda; dilləri, irqləri, adətləri və hətta əksəriyyətinin dinləri belə bir olan və Asiya qitəsinin şərqinə yayılmış türklərin birləşməsinə və beləcə digər böyük milliyyətlər arasında varlığını mühafizə edə biləcək böyük bir siyasi milliyyət təşkil eyləmələrinə xidmət edəcək və məhz böyük topluluqda türk toplumlarının ən güclü və ən mədəniləşmişi olduğu üçün Osmanlı dövləti ən mühüm rolu oynayacaqdır. Son hadisələrin xəyala gətirdiyi uzaq bir gələcəkdə, meydana gələcək bəyazlar və sarılar aləmi arasında bir türklük cahanı meydana gələcək və bu orta dünyada Osmanlı dövləti, indi Yaponiyanın sarılar aləmində yerinə yetirmək istədiyi vəzifəni üzərinə alacaqdır.

Bu faydalara müqabil, Osmanlı ölkələrində yaşayan, müsəlman olub da türk olmayan və türkləşdirilməsi də mümkün olmayan qövmlərin Osmanlı dövləti əlindən çıxması və islamiyyətin türk və türk olmayan qisimlərinə ayrılaraq, artıq Osmanlı Dövlətinin türk olmayan müsəlmanlar ilə ciddi bir münasibəti qalmaması kimi mənfi cəhətləri vardır.

Türkləri birləşdirmək siyasətinin tətbiqindəki daxili müşkülat islam siyasətinə görə artıqdır. Hər nə qədər, Qərbin təsiri ilə türklər arasında milliyyət fikirləri girməyə başlamış isə də, yuxarıda söylənildiyi kimi, bu hadisə hələ çox yenidir. Türklük fikirləri, türk ədəbiyyatı, türkləri birləşdirmək xəyalı hələ yeni doğulmuş bir çocuqdur. İslamiyyətdə gördüyümüz o qüvvətli təşkilatdan, o həyəcan və həyat dolu hissiyyatdan, xülasə sağlam bir ittihadı meydana gətirə biləcək maddə və hazırlıqdan demək olar ki, heç birisi türklükdə yoxdur. Bu gün əksər türklər keçmişlərini unutmuş bir haldadırlar.

Lakin bu da unudulmamalıdır ki, zamanımızda birləşməsi ehtimal olunan türklərin böyük bir qismi müsəlmandır. Bu cəhətdən, islam dini, böyük türk milliyyətinin təşəkkülündə mühüm bir ünsür ola bilər. Milliyyəti tərif etmək istəyənlərdən bəziləri, dinə bir amil (faktor) kimi baxmaqdadırlar. İslam türklüyün birləşməsində bu xidməti yerinə yetirə bilmək üçün, son zamanlarda xristianlıqda olduğu kimi, içində millətlərin doğmasını qəbul edəcək şəkildə dəyişməlidir. Bu dəyişmə isə həmən-həmən məcburidir də: zamanımız tarixində görülən ümumi cərəyan irqlərdədir. Dinlər, din olmaq baxımından getdikcə siyasi önəmlərini, qüvvətlərini itirirlər. Sosial olmaqdan çox, şəxsiləşirlər. Cəmiyyətlərdə vicdan sərbəstliyi, din birliyinin yerini alır. Dinlər cəmiyyətlərin əlavə işləri olmaqdan vaz keçərək qəlblərin hadi və mürşidliyini öhdəsinə alır, ancaq xaliq ilə məxluq arasındakı vicdani rabitə halına keçir. Dolayısı ilə dinlər, ancaq irqlərlə birləşərək irqlərə yardımçı və xidmətçi olaraq siyasi və sosial önəmlərini qoruya bilərlər.*[1]

Xarici əngəllər isə, islamiyyət siyasətinə nisbətən daha az qüvvətlidir. Çünki xristian dövlətlərdən yalnız birisinin, Rusiyanın müsəlman türk təbəəsi vardır. Bu cəhətdən, mənfəətləri gərəyincə, türklərin birləşməməsinə çalışacaq yalnız bu dövlətdir. Başqa xristian dövlətlərə gəlincə, ehtimal ki, bəziləri, Rusiyanın mənfəətinə zərərli olduğu üçün bu siyasəti dəstəkləyərlər də.

Yuxarıdakı mütalilələrdən bu nəticələr çıxır: Osmanlı milləti yaradılması, Osmanlı Dövləti üçün faydalara sahibsə də, tətbiqə qabil deyildir. Müsəlmanların və ya türklərin birləşməsinə yönəlmiş siyasətlər, Osmanlı Dövləti haqqında bərabər deyilə biləcək mənfəət və zərərləri özündə birləşdirməkdədir, tətbiqləri cəhətinə gəlincə, asanlıq və çətinlik yenə eyni dərəcədədir- deyilə bilər.

Bu halda hansının tətbiqinə çalışmalıdır? “Türk” qəzetinin adını eşitdiyim zaman nəhayət məni rahatsız edən bu suala cavab tapacağımı ümid və adına görə o cavabın da türklük siyasəti olacağını zənn etmişdim. Lakin gördüm ki, “hüququ mühafizə” olunacaq, zehinləri təmizlənəcək, fikirləri sevindiriləcək türk, mənim sandığım kimi indi belə Hanbalıkdan Qaradağa, Timur yarımadasından Qaralar elinə qədər Asiya, Avropa və Afrikanın mühüm bir qismini qaplayan böyük irqin nümayəndələrindən hər hansı bir türk olmayıb, ancaq Osmanlı Dövləti təbəəsi olan bir Qərb türküdür. Türk yalnız onları görür, onları bilir. Və həm də ancaq miladi on dördüncü əsrdən bəri –və Fransız mənbələrinə nəzərən- bilir. Və buna görə, bu zamanda eyni dövlətin təbəəsi olub müsəlman və müsəlman olmayan və ancaq digər cinsdən olan camaatlar və xarici millətlərə qarşı yalnız onların “hüququnu mühafizə” etmək istəyir. Türk üçün türklüyün əskəri, siyasi və mədəni keçmişi yalnız Xudavəndigarlarından, Fatehlərdən, Səlimlərdən, ibni-Kəmallardan, Nəfilərdən, Bakilərdən, Evliya Çələbilərdən, Kamallardan təşəkkül edir; Oğuzlara, Çingizlərə, Teymurlara, Uluq bəylərə, Fərabilərə, İbn-Sinalara, Təftazani və Nəvailərə qədər çata bilmir: ara-sırada islamiyyət, xilafət siyasətlərinə də yaxınlaşır kimi olursa da, birləşə biləcək türklərin demək olar ki, hamısı müsəlman olduqları üçün, əsasən mühüm nöqtələrdə ortaqlıqları olan islam və türk siyasətlərinin ikisini birlikdə dəstəkləmək istədiyi zənn olunur; lakin bunda da çox qalmır, israr etmir.*[2]

Xülasə, çoxdan bəri zehnimi işğal edib də, öz-özümü razı edəcək, cavabını tapa bilmədiyim sual yenə qarşımda dayanıb cavab gözləyir: müsəlmanlıq, türklük siyasətlərindən hansı Osmanlı dövləti üçün daha yararlı və qabili-tətbiqdir?

Zoya Köyü (Rusiya) 15 mart 1904

---------------------------------------------

*[1] Birinci Səlimə qədər bu doktrinin bəzi Osmanlı padşahları tərəfindən təbii bir şəkildə təqib olunduğu iddia edilə bilərsə də, bu təqib Avropa təqlidi ilə olmayıb, bəlkə mühitin tələbindən və islamın hələ yaxşıca kök atmamış olmasından çıxmaqda idi, buna görə bəhsimizdən xaricdir.

*[2] Bu siyasət bir neçə əsr əvvəl Osmanlı hökuməti tərəfindən təqib olunmuşdu. Yıldırım Bayazid, Fateh Mehmed və Sokullu Mehmed bu fikrə xidmət etmişdilər. Birinci Səlimin isə, sanki hər hərəkətində islam aləmini birləşdirmək arzusu görünür. Lakin o zamanlar bu məqalənin zəminindən xaricdir.

*[3] Məqalənin yeddi il əvvəl yazıldığı unudulmasın. (Dolayısı ilə məqalə günümüzdən 102 il əvvəl yazılmışdır).

*[4] Məqsədim yanlış anlaşılmasın: müxtəlif ünsürlər arasındakı düşmənçiliyin və Avropa ilə Osmanlı dövləti arasındakı çəkişmələrin müxtəlif səbəbləri var idi: yuxarıda söylənən səbəb, haqqında danışılan müxtəlif səbəblərdən yalnız birini təşkil edir.

*[5] Yanılmıramsa, “Türk tarixi”nin ikinci cildinin nəşr olunmasına hökumət icazə vermədi.

*[6] Liard: Logique. Methode des Sciences Morales, s.185

 * Müsəlman olmayan türklər az olduğundan bu son qənaət əhəmiyyətsizdir.